Στα Πατήσια δεν είχαμε αιρκοντίσια

Κανείς πληροφορημένος πολίτης δεν διατηρεί αμφιβολία πως η κλιματική αλλαγή είναι ήδη εδώ. Διαταράσσει, απειλεί ό,τι είχαμε μάθει να θεωρούμε ως δεδομένο.

Τα μερόνυχτα ωστόσο αφόρητης ζέστης ταλαιπωρούσαν τη Μεσόγειο κάθε Ιούλιο και Αύγουστο από αρχαιοτάτων χρόνων. Οι Ελληνες τα αποκαλούσαν «κυνικά καύματα», τα ερμήνευαν αστρολογικά, ενοχοποιούσαν τον Μεγάλο Σκύλο, τον αστερισμό του Σείριου, που ζύγωνε τη Γη μεσοκαλόκαιρο και την τσουρούφλιζε.

Οσοι έχουμε καβατζάρει τα σαράντα πέντε και δεν πάσχουμε από νοσταλγίτιδα, από άκριτο εξωραϊσμό του παρελθόντος, θυμόμαστε πεντακάθαρα τους καύσωνες της πρώτης νιότης μας. Και ας μην έδιναν ακόμα οι μετεωρολόγοι χαριτωμένα ονόματα στα ακραία καιρικά φαινόμενα. Και ας μην προειδοποιούσαν, με μόλις συγκρατημένη υστερία, τα μέσα ενημέρωσης για την έλευσή τους.

1987. Στις 20 Ιουλίου ξεκινάει ο πιο φοβερός καύσωνας που είχε πλήξει την Ελλάδα μεταπολεμικά. Η θερμοκρασία εκτινάσσεται στους 44 βαθμούς. Το χειρότερο είναι πως το καμίνι διαρκεί δώδεκα ολόκληρα εικοσιτετράωρα.

«Τότε στα Πατήσια δεν είχαμε αιρκοντίσια…» θυμάται τραγουδιστά η Μάρω Μάρκελλου. Ανεμιστήρες είχαμε, που ρόγχαζαν όταν τους ανεβάζαμε την ένταση, αγκομαχούσαν ανακατεύοντας τον καυτό αέρα, νόμιζες ότι θα ξεκαρφωθούν από το ταβάνι και θα σου πέσουν στο κεφάλι. Οι κυρίες μιας ηλικίας, ευτραφείς συνήθως, με λουλουδάτα φορέματα και νύχια περλέ, φτερούγιζαν τις βεντάλιες τους. Ή μούσκευαν χαρτοπετσέτες και τις άπλωναν σαν έμπλαστρα στον κόρφο τους. Οι πιο μοντέρνοι είχαν ανεμιστηράκια χειρός, με μπαταρία – τα πούλαγαν και στα περίπτερα, Ομόνοια και Σύνταγμα -, με πλαστικούς μπάμπουρες έμοιαζαν που ζουζούνιζαν γύρω απ’ το πρόσωπο του ιδιοκτήτη τους…

«Βγήκα μεσημεριάτικα στην ντάλα, έσπασα ένα αβγό στο τηγανάκι, σε πέντε λεπτά είχα ηλιακή ομελέτα!» τερατολογούσε – ή ίσως και όχι – ένας φίλος. Εγώ είδα πάντως με τα μάτια μου την άσφαλτο στην οδό Αχαρνών να μαλακώνει. Δεν ήταν τόσο η ζέστη που απειλούσε τους εγκλωβισμένους στην Αθήνα. Οσο η αιθαλομίχλη. Το φρικώδες καφεκίτρινο «νέφος» – από τα φουγάρα των εργοστασίων και τις εξατμίσεις των αυτοκινήτων – που θρονιαζόταν στο Λεκανοπέδιο κι έκανε τον λαιμό σου, σε κάθε ανάσα, να τσούζει. Μυριάδες διακομίζονταν με αναπνευστικά προβλήματα. Χίλιοι τριακόσιοι άνθρωποι πέθαναν τον Ιούλιο του 1987. «Μια οσμή νεκροθαλάμου, καλοκαίρι…» δίνει ο Διονύσης Σαββόπουλος την ατμόσφαιρα. Ο κόσμος, εντούτοις, κάπνιζε ακατάπαυστα.

Και στοιβαγμένοι ακόμα σε καρότσες ημιφορτηγών ξεχύνονταν οι άνθρωποι προς τη θάλασσα. Οι παραλίες στην Αττική (και παντού αλλού υποθέτω) δεν ήταν κατά κανόνα περιφραγμένες, δεν είχαν μπαρ και ενοικιαζόμενες ξαπλώστρες. Επαιρνες τον καφέ σου από την καντίνα ή τον έφερνες σε θερμός από το σπίτι. Κάρφωνες την ομπρέλα στην άμμο, άπλωνες ψάθες και πετσέτες. Δυνάμωνες την ένταση στο ραδιοκασετόφωνο, να κάνεις αισθητή την παρουσία σου στις πέριξ λουόμενες.

Χωρίς να θέλω να εξιδανικεύσω, πρέπει να σημειώσω πως τις εποχές εκείνες επικρατούσε ένας διάχυτος, ακομπλεξάριστος ερωτισμός. Τα κορίτσια χαίρονταν να κάνουν μπάνιο τόπλες, ουδόλως έδειχναν να ενοχλούνται από τα ανδρικά βλέμματα. Ζευγάρια επιδίδονταν σε διαχύσεις, φόρα-παρτίδα, μέσα κι έξω απ’ το νερό. Με το που νύχτωνε το καλοκαίρι, οι απόμερες γωνιές των πάρκων, ο Λυκαβηττός, ακόμα και οι συστάδες πίσω από το άγαλμα του Βενιζέλου στη Βασιλίσσης Σοφίας μετατρέπονταν σε υπαίθριους γαμιστρώνες. Οι ομοφυλόφιλοι συμπολίτες μας σύχναζαν στα λιμανάκια της Βουλιαγμένης, όπου γινόταν – λέει – το σώσε. Δεν ξέρω τι συνέβαινε στην πνιγηρή ακόμα ελληνική επαρχία. Το άστυ πάντως σε καλούσε να το εξερευνήσεις, απολαμβάνοντας και ελευθερία και ασφάλεια, χωρίς το αστυνομικό δελτίο να σε τρομοκρατεί, δίχως οι δικαιωματιστές να σου διδάσκουν σαβουάρ βιβρ.

Βλέπω ανθρώπους της γενιάς μου, παιδιά των 60s και των 70s, να ωρύονται διαρκώς με το παραμικρό. Να καταντούν μυγιάγγιχτοι, να αγανακτούν και με το κρύο και με τη ζέστη. Ειλικρινά απορώ. Δεν έχουν ζήσει; Δεν έχουν χορτάσει; Δεν έχουν διδαχθεί αντοχή, ανοχή, επιείκια; «Ο καύσων αυτός χρειάζεται» επιμένει ο Ανδρέας Εμπειρικός. «Κι αυτό θα περάσει» κεντούσαν οι γιαγιάδες μας.