Μήδειας ηθικό δίλημμα

Εχω κι άλλες φορές σε αυτή τη θέση που υπηρετώ 52 χρόνια επισημάνει πως η ερμηνεία των σωζόμενων τραγωδιών των τριών αρχαίων δραματουργών είναι ένα κριτήριο κάθε εποχής, για το γούστο της, τα πνευματικά της αδιέξοδα, τις μορφολογικές της ερμηνευτικές λύσεις που προτείνουμε. Την ερχόμενη Παρασκευή θα παιχθεί στην Επίδαυρο η «Μήδεια» του Ευριπίδη, σε μια νέα σκηνοθετική προσέγγιση του γερμανού σκηνοθέτη Φρανκ Κάστορφ και «ενισχυμένη» από το αποσπάσματα θεατρικών κειμένων του Χάινερ Μίλερ, ενώ περιοδεύει ήδη και παράσταση ιδιωτικού θιάσου με το ίδιο έργο. Διακονώ όλα αυτά τα χρόνια τη θεατρική κριτική, σχολιάζοντας την εποποιΐα των ελλήνων σκηνοθετών, μεταφραστών, εικαστικών, συνθετών και βέβαια ηθοποιών να διεκδικήσουν σε μια ιδεολογία, μια φόρμα, μια κοινωνία και μια ηθική τελείως, όχι απλώς διαφορετική, αλλά και εντελώς αντίθετη με τον πολιτισμό μας που κυριαρχείται, κυρίως ηθικά, από τα δόγματα των τριών χριστιανικών αντιλήψεων για το καλό, το κακό, το ηθικό, το ωραίο.

Από την εποχή της Αναγέννησης που η ευρωπαϊκή σκέψη και πράξη προσπάθησαν να απομακρυνθούν, χωρίς να αρνηθούν τον χριστιανικό μεσαίωνα και τις αρχές του, από τη δογματική τύφλωση των απειλών της Ιεράς Εξέτασης, στράφηκαν μέσα από την αναζήτηση των σωζόμενων έργων αρχαίων αισθητικών, ιδεολογικών, ηθικών μοντέλων ζωής και να ξανασυζητήσουν έμπρακτα με τις ιδεολογικές ρίζες του ευρωπαϊκού πολιτισμού.

Είναι, όντως, μια εποποιία στην ευρωπαϊκή πρώτα και αργότερα στην παγκόσμια ιστορία του πολιτισμού η ερμηνεία, δηλαδή η αναζήτηση των ιδεών και των αξιών ενός κόσμου που κυριαρχούσε η πολυθεΐα και η Δημοκρατία. Ας μη λησμονούμε ούτε μια στιγμή, όταν παρακολουθούμε αρχαίες τραγωδίες και κωμωδίες, πως βρισκόμαστε μπροστά σε τέχνες μιας συγκεκριμένης πόλης λίγων χιλιάδων κατοίκων, μαζί με τις κωμοπόλεις της, την Αθήνα, ανάμεσα στο 480 έως περίπου το 400 π.Χ. Το θαύμα του αρχαίου θεάτρου είναι κατόρθωμα μιας χούφτας ανθρώπων σε μια γωνιά της Ευρώπης που είχε το προνόμιο να αποφασίζει μέσω των ενήλικων κατοίκων της για ένα θέαμα που, αναφερόμενο στους κοινόχρηστους μύθους, έβαζε στη δημόσια συζήτηση και κριτική όλα τα ηθικά και πολιτικά προβλήματα που την ίδια εποχή, σε άλλο δημόσιο χώρο, στη Βουλή, τα συζητούσαν, τα αμφισβητούσαν, τα απαιτούσαν, τα αρνιόντουσαν ή τα επικύρωναν.

Προσεχώς στην Επίδαυρο το ελληνικό και το παρεπίδημο κοινό θα έχει την ευκαιρία να δει, να στοχαστεί, να αμφισβητήσει τη «Μήδεια» του Ευριπίδη και βέβαια να θαυμάσει το εύρος των κριτηρίων που επιλέγει κάθε φορά μια εποχή για να συγκροτήσει τον ηθικό της κανόνα.

Βολανάκης, 1976

Το 1976 στο ΚΘΒΕ ο Μίνως Βολανάκης σκηνοθέτησε τη «Μήδεια», με βασικούς πρωταγωνιστές τη Μελίνα Μερκούρη και τον Δημήτρη Παπαμιχαήλ. Σημείωνα τότε στην κριτική μου στο «ΒΗΜΑ»: «Για τη Μήδεια οι ανθρώπινες σχέσεις είναι δεσμός αίματος, για τον Ιάσονα είναι νομικός θεσμός. Η Μήδεια για να ενωθεί με τον Ιάσονα σφάζει τον αδελφό της. Αυτός ο αιμάτινος κύκλος μόνο με αίμα μπορεί πάλι να σπάσει, γιατί η ευθύνη είναι προσωπική και αναλαμβάνεται ολόκληρη. Ο Ιάσονας μεταθέτει την ευθύνη στους τύπους, εκλογικεύει τη ζωή και την ορίζει απέξω. Η Μήδεια είναι ζωή, γι’ αυτό και μπορεί να τη σκοτώσει. Μόνο η μεγαλοφυία του Ευριπίδη θα μπορούσε να συλλάβει αυτή την αντίφαση (αντίφαση για τα ορθολογισμένα μυαλά), να βάλει δηλαδή μια παιδοκτόνο να κερδίζει τη συμπάθεια του Αιγέα με την υπόσχεση να του αποκαλύψει το μυστικό της τεκνοποιίας! Για τον Ιάσονα τα παιδιά του είναι αντικείμενα, απέναντί τους νιώθει νομικά υπόχρεος ή δικαιούχος. Για τη Μήδεια είναι η φυσική της προέκταση. Σκοτώνοντάς τα, αυτοκτονεί και επιστρέφει στην περιοχή του μύθου, έχει τελειώσει η ενανθρώπισή της, αφήνοντας πίσω της ανέκλητο ένοχο τον Ιάσονα. (…) Η εισβολή της Μήδειας στον κόσμο του Ιάσονα, στον κόσμο μας, αν θέλετε, διαταράσσει το σύστημά μας. Αυτό δε σημαίνει πως είναι αντικειμενικά μια παρουσία αδικαίωτη. Είναι σαν τον σεισμό, το ηφαίστειο και την επανάσταση, ωμή, άτεγκτη, ενστικτώδης, βίαιη, αυτοφυής, αυτόνομη και αναρχούμενη, τρεφόμενη από τον εαυτό της».

Η Μήδεια ως πρόσωπο του λαϊκού μύθου, παρόλο τον αποτρόπαιο τρόπο του εγκλήματός της, την τεκνοκτονία, πιο τρισάθλιο έγκλημα και από την παιδοκτονία, εκτός από την τόλμη του Ευριπίδη, είναι φυσικό να ερεθίσει και λατίνο δραματουργό – τον Σενέκα – σε μια εποχή που σημαδεύτηκε από τραγικά εγκλήματα εναντίον ανθρώπινων ομάδων».

Ευαγγελάτος, 1979

Το 1979, επ’ ευκαιρία που ο σπουδαίος θεατράνθρωπος Σπύρος Ευαγγελάτος τόλμησε να ανεβάσει στο Ηρώδειο, σπάζοντας την ελληνική αποκλειστικότητα, λατίνο τραγικό, έγραφα στην κριτική μου στο «ΒΗΜΑ», παραλληλίζοντας το ήθος και το ύφος δυο μεγάλων ευρωπαίων θεατρανθρώπων, του Ευριπίδη και του Σενέκα, με τη «Μήδειά» τους: «Θα ήθελα να επισημάνω τις διαφορές, το “νέο” και την ιδεολογία της ρωμαϊκής τραγωδίας σε σχέση με την ελληνική. Η καταφυγή των ρωμαίων ποιητών στα ελληνικά θέματα βοηθάει, στη σύγκριση, και αυτή η κοινότητα των θεμάτων πολλές φορές αποπροσανατόλισε την έρευνα και θεμελιώθηκε η πρόχειρη θεωρία για δουλική μίμηση των ελληνικών προτύπων. Το μόνο κοινό ανάμεσα στη “Μήδεια” του Ευριπίδη και στη “Μήδεια” του Σενέκα είναι το θέμα. Οι διαφορές δεν είναι μόνο στην οπτική γωνία, από την οποία εξετάζεται το θέμα, ούτε από τη διάσταση που διαπιστώνουμε ανάμεσα στα ήθη των ίδιων προσώπων, ούτε, βέβαια, στη γραφή. Η διαφορά είναι ριζική, είναι διαφορά ουσίας. Και πρώτα είναι η ουσία του τραγικού. Οι πολιτισμοί διαστέλλονται μεταξύ τους από το νόημα που ο καθένας δίνει στο τραγικό. Στον Ευριπίδη το τραγικό αναδύεται στα σύνορα του Λόγου και του Α – λόγου, στον Σενέκα στις παρυφές της Λογικής και του Αγνώστου. Στον Ελληνα το τραγικό είναι υπαρξιακό πρόβλημα, στον Ρωμαίο ρητορικό σχήμα. Στην Ελλάδα η τραγωδία ξεπηδάει από την κρίση του Μύθου, στη Ρώμη από την κρίση της Γνώσης. Ο Ιάσονας του Ευριπίδη είναι ένας αλαζόνας, του Σενέκα ένας προδομένος ήρωας. Είναι το μοντέλο του IMPERIUM. Στον Ευριπίδη η Αργοναυτική Εκστρατεία είναι ένας Αθλος, στον Σενέκα μια Κατάκτηση. Η Μήδεια του Ευριπίδη είναι ένα ΦΥΣΙΚΟ φαινόμενο που επιστρέφει στην αυτονομία του, η Μήδεια του Σενέκα είναι ένας παραλογισμός, ένα σόφισμα αλλαγής ελέγχου, μια ετεροζήτηση. Ο Ιάσονας του Ευριπίδη, παθαίνοντας, μαθαίνει, ο Ιάσονας του Σενέκα εκλογικεύει το πάθημα: “Δεν υπάρχουν Θεοί”. Ο δρόμος προς την “Επιστήμη” και τη φρίκη έχει αρχίσει. Ο φόβος μπροστά στο άγνωστο θα εμπνεύσει τη λογική της βίας, της υποταγής, του βιασμού, τη λογική της εξουσίας. Η Μήδεια του Σενέκα είναι η Ανατολή, η δύστροπη, η ιδιότροπη, η μυστηριώδης, η μάγισσα που δεν υπακούει στους λογικούς προσδιορισμούς, η ανειρήνευτη που δεν υποκύπτει στον Νόμο, δεν επαληθεύεται από τις προδιαγραφές, που δεν εντάσσεται στο πρόγραμμα. Αρνείται την πρόοδο, δεν εξελίσσεται, δεν ελίσσεται και δεν παράγει. Αρνείται να αλλοτριωθεί. Αντίθετα ακριβώς αυτή η άρνηση είναι το μεγαλείο της Μήδειας του Ευριπίδη. Ιδού, κατά τη γνώμη μου, η ουσία της τραγικότητας στους Ελληνες: η αλαζονεία ως αδυναμία. Και στους Ρωμαίους: η αλαζονεία της δύναμης. Κάθε πολιτισμός έχει τα αδιέξοδά του. Το ρωμαϊκό αδιέξοδο είναι και δικό μας. Η “Μήδεια” του Σενέκα ηχεί σα σύγχρονο έργο με όλη τη ρητορεία της, μόλη τη σφιχτή, σχεδόν ασφυκτική της, φόρμα, ηχεί σαν αντιδραστικό βούκινο σε μιαν εποχή που πάλι μυθοποιούμε τον ανατολικό κίνδυνο, κίτρινο, μελαψό ή μαύρο».

Το ότι ο Ευριπίδης έβαλε την ηρωίδα του να αναληφθεί στους ουρανούς χρειάζεται κάθε φορά και κάθε εποχή να μας ερεθίζει σκέψη και ήθος.