Η φάρσα του ολοκληρωτισμού

Ο Λούντβιχ είναι εικοσάρης, πιστό μέλος του κόμματος (ένα είναι το κόμμα) και λυσσάει για σεξ. Δειλός και αδέξιος, ερωτεύεται τη Μαρκέτα. Είναι καλοκαίρι, εκείνη είναι σε ένα σεμινάριο στη Βοημία όπου κυριαρχεί αισιοδοξία και όπως του γράφει το υγιές πνεύμα, αυτός σε ένα βουνό στοιβάζοντας σανό με τη φοιτητική ομάδα εργασίας. Του λείπει, ίσως να της λείπει κι εκείνος. Ως πιστός κομμουνιστής και τσαντίλας που όμως του άρεσαν οι αστείες φάρσες, είπε να της κάνει μια πλάκα. Της έστειλε μια κάρτα στην οποία έγραφε: «Ο οπτιμισμός είναι το όπιο του λαού. Το υγιές πνεύμα βρωμάει βλακεία. Ζήτω ο Τρότσκι».

Η Μαρκέτα απεχθάνεται τις πλάκες, δεν μπορεί να τις καταλάβει. Αλλά στην κομμουνιστική Τσεχοσλοβακία ελάχιστοι καταλαβαίνουν από πλάκες, και πολύ περισσότερο το κόμμα. Και το κόμμα είναι πανταχού παρόν. Οι ίδιοι οι σύντροφοί του, με τους οποίους λίγες μέρες πριν έκανε παρέα και αντάλλασσαν ακόμα και αστεία, αυτή τη φορά είναι σκυθρωποί και οι ερωτήσεις τους μοιάζουν ανακριτικές.

Γιατί είπες, σύντροφε, ότι ο οπτιμισμός είναι το όπιο του λαού; Δεν είσαι οπτιμιστής εσύ, δεν αισιοδοξείς για την οικοδόμηση του σοσιαλισμού; Και γιατί δοξάζεις τον Τρότσκι, έναν αιρετικό; Τι έχεις διαβάσει του Τρότσκι; Και ποιος σου δίνει τα απαγορευμένα βιβλία του; Φιλαράκι, έμπλεξες. Και σε λίγο, θα διαγραφείς από το κόμμα, θα αποβληθείς από το Πανεπιστήμιο, θα στρατευτείς υποχρεωτικά σε τάγμα τιμωρημένων, θα κάνεις τη θητεία σου ως εργάτης σε ορυχείο κι όταν απολυθείς δεν θα φύγεις, θα μείνεις εκεί για να εργαστείς εθελοντικά άλλα τρία χρόνια. Διαφωνείς να δουλέψεις εθελοντικά για τη χώρα, το κόμμα και τον σοσιαλισμό τρία ακόμα χρονάκια; Μήπως είσαι αντικομμουνιστής;  Τα παραπάνω είναι η ιστορία του «Αστείου», του πρώτου βιβλίου του Μίλαν Κούντερα (που πέθανε χθες στα 94). Γράφτηκε το 1965, κυκλοφόρησε το 1967 κι ήταν σαν να προανήγγελλε την Ανοιξη της Πράγας, τη δημοκρατική φιλελεύθερη επανάσταση που τον Αύγουστο του 1968 την κατέστειλαν τα ρωσικά τανκς.

Στην Ελλάδα ήταν από τα πρώτα βιβλία που γνώρισαν στους επιμελείς αναγνώστες τα ολοκληρωτικά χαρακτηριστικά των κομμουνιστικών χωρών, κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Κάλβος το 1981 -είχαν προηγηθεί προδικτατορικά «Το μηδέν και το άπειρο» του Κέστλερ στη σειρά τσέπης του Γαλαξία και το πρώτο Βίπερ, «Μια ημέρα του Ιβάν Ντενίσοβιτς» του Σολζενίτσιν. Σταγόνες στον ωκεανό μεν. Και έτσι όμως χτίσαμε κάποιοι την κοσμοθεωρία μας.

Αλλά ο Μίλαν Κούντερα, που ζούσε στην Τσεχοσλοβακία και υπέστη τις συνθήκες της ανελευθερίας του καθεστώτος (δεν μπορούσε να δημοσιεύσει στη χώρα του, στη γλώσσα του), συνέχισε να μας συντροφεύει και τις επόμενες δεκαετίες, γράφοντας καθαρόαιμο μυθιστόρημα, αφηγήματα για την ανθρώπινη κατάσταση (όλα του τα βιβλία κυκλοφορούν από την Εστία).

Οχι μόνο για τον αυταρχισμό του κομμουνισμού, αλλά και για την εξουσία, τις ανθρώπινες συμπεριφορές, τον έρωτα και τον ερωτισμό, την ελευθερία, τα μυστήρια της ύπαρξης, την εποχή μας. Για φιλοσοφία και για μουσική είτε σε συνθήκη αυταρχισμού (την πρώτη συγγραφική περίοδό του όταν έγραφε στα τσεχικά) είτε σε συνθήκη ελευθερίας (τις τελευταίες δεκαετίες, όταν επέλεξε να γράφει στα γαλλικά). Πάντα κομψός, πάντα παρεμβάλλοντας στην εξιστόρηση ατόφια κομμάτια στοχασμού. Πάντα ελεύθερος.

Ο γιος του Στάλιν

Κάθε αναγνώστης έχει τα δικά του αγαπημένα κομμάτια. Το δικό μου είναι το κομμάτι για τον γιο του Στάλιν, από την «Αβάσταχτη ελαφρότητα του είναι»: «Μόλις το 1980 καταφέραμε να μάθουμε, από ένα άρθρο που δημοσιεύθηκε στους “Sunday Times”, με ποιον τρόπο πέθανε ο γιος του Στάλιν, ο Γιάκοβ. Αιχμάλωτος πολέμου στη Γερμανία στη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, ήταν φυλακισμένος στο ίδιο στρατόπεδο με τους άγγλους αξιωματικούς. Είχαν κοινά αποχωρητήρια. Ο γιος του Στάλιν τα άφηνε πάντοτε βρώμικα. Οι Αγγλοι δεν ήθελαν να βλέπουν τα αποχωρητήριά τους βρωμισμένα από σκατά, ακόμα κι αν ήταν τα σκατά του γιου του ισχυρότερου ανθρώπου της γης. Του έκαναν παρατήρηση. Εκείνος προσβλήθηκε. Επανέλαβαν τις επιπλήξεις τους, υποχρεώνοντάς τον να καθαρίσει τ’ αποχωρητήρια. Θύμωσε, μάλωσε μαζί τους, χτυπήθηκε.
Τέλος, ζήτησε ακρόαση απ’ τον διοικητή του στρατοπέδου. Ηθελε να τον κάνει διαιτητή στη διαφορά τους. Αλλά ο Γερμανός ήταν πολύ εμποτισμένος απ’ τη σπουδαιότητά του για να συζητήσει για σκατά. Ο γιος του Στάλιν δεν μπόρεσε να υποφέρει την ταπείνωση. Εκτοξεύοντας φρικτές ρώσικες βλαστήμιες προς τον ουρανό, όρμησε προς τα ηλεκτροφόρα καλώδια με τα οποία ήταν περιφραγμένο το στρατόπεδο. Επεσε πάνω στα σύρματα. Το κορμί του, που ποτέ πια δεν θα βρώμιζε τους βρετανικούς απόπατους, έμεινε κρεμασμένο εκεί» (μετάφραση: Κατερίνα Δασκαλάκη).