Ανεπάρκειες και κεντροαριστερές δυσκολίες

Η διαταραχή που δημιουργείται στον «μεσαίο χώρο» δεν σχετίζεται μόνο με την – εν μέρει – κατάληψή του από τον κ. Μητσοτάκη. Σχετίζεται με την αδυναμία άρθρωσης ενός κατανοητού και προσλήψιμου κοινωνικού μηνύματος που θα διαφοροποιεί την Κεντροαριστερά από την πρακτική της κυβερνώσας Κεντροδεξιάς. Γιατί το πρόβλημα της Κεντροαριστεράς δεν είναι οι ενδο-ανταγωνισμοί, η (εν γένει εξυγιαντική) διαπάλη των κομμάτων που τη συνιστούν, όσο η ιδεολογική απίσχναση. Οι αλλεπάλληλες κρίσεις (στο οικονομικό, υγειονομικό, θεσμικό, πολιτιστικό πεδίο) επικύρωσαν μεν τη βασική σύλληψη της Κεντροαριστεράς για την ανάγκη ισχυρού κοινωνικού κράτους, μόνο που τη λειτουργία του την ανέλαβε η συντηρητική πλευρά (η οποία μάλιστα ευθύνεται σε μεγάλο βαθμό για τη οικονομική – τουλάχιστον – κρίση). Οσο και αν η περίπλοκη έννοια του κοινωνικού κράτους έχει στενέψει αφόρητα (και με ευθύνη ενός πολυετούς, διακομματικού οικονομίστικου διεκδικητισμού) και έχει περιοριστεί στην επιδοματοκρατία, όσο και αν τα επιδόματα θεμελιώνουν μια αδρανοποιητική νοοτροπία νωθρότητας και λειτουργούν, εντέλει, αντιαναπτυξιακά, ενίοτε και εκμαυλιστικά. Ακόμα και με αυτούς τους όρους, τα επιδόματα δημιουργούν κάποια αίσθηση συμπερίληψης, κάπως καταπραΰνουν τον κοινωνικό βρασμό και εξωραΐζουν λίγο την ακρίβεια.

Μετά την πρώτη περίοδο της χρεοκοπίας διδάχτηκε η Κεντροδεξιά ότι η ακραία νεοφιλελεύθερη ρητορική εξοργίζει και την αποκόπτει από τον κοινωνικό χώρο αναφοράς της. Υιοθέτησε τις επουλωτικές πρακτικές της σοσιαλδημοκρατίας και της Κεντροαριστεράς. Ο κόσμος δεν νοιάζεται για τον γεννήτορα της ιδέας ή τον συνεπέστερο ιδεολογικό εκφραστή της, όσο για τον υλοποιητή. Εκτός από την έξυπνη υφαρπαγή της κοινωνικής μέριμνας από την Κεντροδεξιά, η κρίση της Κεντροαριστεράς έχει να κάνει και με την ενσωμάτωση μιας βεντάλιας θεμάτων ενός ανεπεξέργαστου δικαιωματισμού, που δημιουργεί ανασφάλειες στον τυπικό μικροαστό και διεγείρει, εντέλει, μια νοοτροπιακή «Δεξιά». Οχι Δεξιά από την άποψη της πολιτικής χωροταξίας, όσο «Δεξιά» ως κουλτούρα, ως πολιτιστικό και αντιληπτικό υπόστρωμα. Συχνά γίνεται εμφανές ότι έχει αναπτυχθεί μια υπόγεια αντιαλληλεγγύη, μια ανταγωνιστική πεποίθηση ότι αυτό που διεκδικεί μια κοινωνική ομάδα αφαιρείται από μια άλλη. Η οικονομική, θεσμική διεκδίκηση κάποιου είναι εναντίον της δικής σου οικονομικής ακεραιότητας και θεσμικής ησυχίας. Οι συγκρούσεις στη Γαλλία θα είναι αέρας στα πανιά του λεπενισμού. Θα οδηγήσουν σε εξαιρετικά συντηρητικές αντισυσπειρώσεις (είναι ενδιαφέρουσα και ενδεικτική μια πρόσφατη συνέντευξη του Πασκάλ Μπρικνέρ στη «Le Figaro»).

Ζητήματα που διεγείρουν τον πολιτιστικό τρόμο, το άγχος ρίζας, ταυτότητας και που πιθανόν απλώς μορφοποιούν ένα ευρύτερο υπαρκτικό (και όχι μόνο εργασιακό) τρόμο, ζητήματα που αποκαλύπτουν ένα άγχος ένταξης στην πραγματικότητα, ενσωμάτωσης και νομιμοποίησης σχεδόν παγιδεύουν την Κεντροαριστερά μέσα στον δογματικό και παρωχημένο δικαιωματισμό. Αλλο διεκδίκηση, άλλο δικαίωμα, άλλο όμως δικαιωματική φιλαρέσκεια.

Γιατί υπάρχει η ανάγκη ταυτοτικής επιβεβαίωσης σε ευρύτατα κοινωνικά στρώματα; Γιατί αναπτύσσονται (και μάλιστα εντός της ευρωπαϊκής, υπερκρατικής υποτίθεται, συνθήκης) έννοιες όπως της πατρίδας, της θρησκευτικής (χριστιανικής) ιδιοπροσωπίας κ.λπ.; Είναι αυτόχρημα ενδείξεις εθνικισμού ή θρησκοληψίας τα φαινόμενα ταυτοτικής διαρώτησης; Ή είναι μια συχνά αφελής αντίδραση απέναντι στις τρέχουσες και δεσπόζουσες πολιτικές παραστάσεις;

Ενα τμήμα της παραδοσιοκρατικής Αριστεράς εξηγεί το φαινόμενο του διακαιωματισμού ως εκδήλωση της υπόγειας και ανυποχώρητης ταξικής σύγκρουσης που συχνά έχει σημαντικότερες πολιτιστικές από οικονομικές απολήξεις. Ενα άλλο τμήμα της Αριστεράς θεωρεί τον δικαιωματισμό ως εκδήλωση ενός (αυτοσημαινόμενου) δικαίου που πρέπει να κατισχύσει κάποιου σκοτεινού αδίκου. Η ευρεία και (και ασύντακτη) Κεντροαριστερά επιλέγει την αναποφασιστική ταλάντωση ανάμεσα σε αυτονόητα, χάνοντας το ουσιωδέστερο χαρακτηριστικό της, το οποίο είναι ο κριτικός, αναθεωρητικός στοχασμός. Η επαλήθευση και όχι η προπαραδοχή και οι αυτοματισμοί. Ανεπάρκειες και στρατηγικές δυσκολίες που βιώνονται ως ατύχημα ενώ είναι απλή αδράνεια.

Ο Δημήτρης Σεβαστάκης είναι ζωγράφος, καθηγητής στη Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΕΜΠ.