Ο άξονας της άρνησης

Η σύζυγος ενός μεθύστακα βρίσκεται στο κρεβάτι με τον εραστή της, όταν ο σύζυγός της σκοντάφτει απροσδόκητα μέσα και σκαρφαλώνει κάτω από τα σεντόνια. «Αγάπη μου, είμαι τόσο μεθυσμένος που βλέπω έξι πόδια στο κάτω μέρος του κρεβατιού μας», λέει. «Μην ανησυχείς», απαντά εκείνη. «Απλά πήγαινε στην πόρτα και κοίταξε ξανά από εκεί». Οταν το κάνει, ανακουφίζεται. «Εχεις δίκιο, υπάρχουν μόνο τέσσερα πόδια!».

Αυτό το ανέκδοτο μπορεί να είναι χυδαίο, αλλά αγγίζει ένα σημαντικό φαινόμενο. Γενικά, βλέπουμε μια κατάσταση πιο καθαρά απέξω απ’ ό,τι όταν είμαστε βυθισμένοι σε αυτήν. Αλλά μερικές φορές, είναι ακριβώς αυτή η εξωτερική θέση που μας τυφλώνει από την αλήθεια. Στο ανέκδοτο, στον σύζυγο που στέκεται δίπλα στην πόρτα δημιουργείται μια λανθασμένη αίσθηση ενσωμάτωσης στην οποία συγχέει τα πόδια του εραστή με τα δικά του.Μια παρόμοια δυναμική βρίσκει κανείς στην υποστήριξη της Δύσης προς την Ουκρανία. Κλείνουμε τα μάτια στο γεγονός ότι μια εγχώρια κλίκα ολιγαρχών θα αναδειχθεί πιθανότατα ως ο μεγαλύτερος νικητής του ουκρανικού αγώνα. Δεν θα πρέπει να εκπλαγούμε αν η μεταπολεμική Ουκρανία αποδειχθεί παρόμοια με την προπολεμική Ουκρανία, ένα μέρος διεφθαρμένο από την ολιγαρχία και αποικισμένο από μεγάλες δυτικές εταιρείες που ελέγχουν την καλύτερη γη και τους φυσικούς πόρους. Ενώ εμείς κάνουμε τις δικές μας θυσίες για την πολεμική προσπάθεια, αδυνατούμε να δούμε ότι τα κέρδη θα τα οικειοποιηθούν άλλοι, όπως ακριβώς ο μεθύστακας που μπερδεύει τα πόδια του άλλου με τα δικά του – ίσως επειδή, βαθιά μέσα του, δεν θέλει να αναγνωρίσει την αλήθεια.

Μπορούμε να αποφύγουμε αυτή την παγίδα; Στις 20-22 Ιουνίου 2023, η πανευρωπαϊκή οργάνωση «Europe, a Patient» πραγματοποίησε συζητήσεις στο Λονδίνο για την ανάγκη προστασίας των ουκρανικών κοινοτήτων από την οικονομική εκμετάλλευση μετά τον πόλεμο. Τέτοιες πρωτοβουλίες χρειάζονται περισσότερο από ποτέ, επειδή η υποστήριξη της ουκρανικής άμυνας πρέπει να συμβαδίζει με τις ανησυχίες για την οικολογική και κοινωνική δικαιοσύνη. Ολα είναι εξίσου σημαντικά για το μέλλον της χώρας.

Ο συνδυασμός στρατιωτικών, περιβαλλοντικών και κοινωνικοοικονομικών αγώνων γίνεται όλο και πιο δύσκολο να αγνοηθεί. Αλλά η Ουκρανία δεν είναι η μόνη. Πυρκαγιές στον Καναδά κατέληξαν να πνίξουν τη Νέα Υόρκη κάτω από ένα σύννεφο  καπνού. Ενώ κάνουν λόγους για την κλιματική κρίση, οι πλούσιες δυτικές χώρες συνεχίζουν να κάνουν ελάχιστα για να την αντιμετωπίσουν. Αυτή η εθελοτυφλία δεν περιορίζεται  μόνο στη Δεξιά και στον επιχειρηματικό τομέα. Πολλοί από την Αριστερά σήμερα ισχυρίζονται ότι υποστηρίζουν την ειρήνη, ενώ ευνοούν τον συμβιβασμό με βίαια, αναθεωρητικά αυταρχικά καθεστώτα.

Η πολιτική της άρνησης – του να βλέπεις μόνο τέσσερα πόδια – είναι απροκάλυπτα αισιόδοξη. Υπονοεί ότι δεν χρειάζεται να αντιμετωπίσουμε νέους κινδύνους – μπορούμε να συνεχίσουμε σαν να μην υπάρχουν. Είναι προϊόν του λαϊκισμού τόσο στην Αριστερά όσο και στη Δεξιά και ένας από τους κύριους λόγους για τους οποίους βρισκόμαστε τώρα σε  «δημοκρατική ύφεση». Η απειλή για τη δημοκρατία προέρχεται και από την ψεύτικη λαϊκιστική αντίσταση στον εταιρικό καπιταλισμό, η οποία ενσαρκώνεται από την απόρριψη της υποστήριξης της Ουκρανίας από την «ειρηνιστική» Αριστερά με την αιτιολογία ότι θα ωφελήσει απλώς τους εργολάβους της άμυνας.

Για να ξεφύγουμε από τη δύσκολη θέση μας, δεν μπορούμε απλώς να προσκολληθούμε στην πολυκομματική φιλελεύθερη δημοκρατία. Αντίθετα, πρέπει να βρούμε νέους τρόπους οικοδόμησης της κοινωνικής συναίνεσης και να δημιουργήσουμε ενεργούς δεσμούς μεταξύ των πολιτικών κομμάτων και της κοινωνίας των πολιτών. Το άμεσο καθήκον είναι να αντιταχθούμε στους νέους αριστεροδεξιούς λαϊκιστές και αυτό μπορεί να απαιτήσει την ευθυγράμμιση με τους εκφραστές της καπιταλιστικής φιλελεύθερης δημοκρατίας – ακριβώς όπως οι κομμουνιστές της εποχής του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου πολέμησαν στο πλευρό των δυτικών «ιμπεριαλιστικών» δημοκρατιών κατά του φασισμού, γνωρίζοντας πολύ καλά ότι ο ιμπεριαλισμός ήταν ο απόλυτος εχθρός τους. Ηταν παράξενοι σύμμαχοι, αλλά τουλάχιστον μπορούσαν να δουν τι πραγματικά συνέβαινε.

Ο Σλάβοϊ Ζίζεκ είναι καθηγητής Φιλοσοφίας στη European Graduate School και διευθυντής του Birkbeck Institute for the Humanities του Πανεπιστημίου του Λονδίνου. Πολλά βιβλία του κυκλοφορούν στα ελληνικά, με πιο πρόσφατο το «Απαντήσεις δίχως ερωτήματα» (εκδ. Πλέθρον, 2018)