Πατριαρχία

Επιτρέψτε μου να το πιστεύω και να το υποστηρίζω ευθαρσώς: η κοινωνία στην οποία ζω τα τελευταία 56 χρόνια και που το παρελθόν της γνωρίζω από αναγνώσεις και από διηγήσεις, η ελληνική κοινωνία δεν είναι αμιγώς πατριαρχική. Διαθέτει – όπως όλη η μεσογειακή λεκάνη, από την Ιβηρική μέχρι το Ισραήλ – στοιβάδες πατριαρχίας και στοιβάδες μητριαρχίας. Οψεις αντιφατικές, που κάποτε συγκρούονται, κάποτε αλληλοσυμπληρώνονται, άλλοτε απλώς ανέχεται η μία την άλλη. Στον δε πυρήνα της επιβιώνει ακόμα τόσο ο νεφεληγερέτης Ζευς, πατέρας και εραστής θεών και ανθρώπων, όσο και η Μεγάλη Μητέρα που λατρευόταν στα σπήλαια της μινωικής Κρήτης.

Η αντίληψη, που έχει γίνει τόσο του συρμού εσχάτως, ότι οι άντρες καταπίεζαν – και επιμένουν να καταπιέζουν – τις γυναίκες μέχρις ευνουχισμού, ακόμα και μέχρι θανάτου, διαψεύδεται από τις οικογενειακές ιστορίες του καθενός μας, υποθέτω.

Ο προπάππους μου Παναγής Χωμενίδης, φαρμακοποιός στην Ακράτα, έστειλε και τις δυο του θυγατέρες να σπουδάσουν στο Πανεπιστήμιο. Ο προπάππους μου Αναστάσης Αδαμόπουλος, αγρότης στη Μεσσηνία, έστειλε τη γιαγιά μου στη Σχολή Καλών Τεχνών. Πότε; Τη δεκαετία του 1920. Μερικά χρόνια αργότερα, η άλλη μου γιαγιά χώρισε τον παππού μου ύστερα από λίγους μήνες γάμου επειδή δεν ταίριαζαν, δεν έδινε χαρά ο ένας στον άλλον. Αν πεις για την αγαπημένη θεία μου – που την ονομάζω στο μυθιστόρημα «Νίκη» Μαρκέλλα Αρμάου – παντρεύτηκε τέσσερις φορές κι έκανε αρκετές εκτρώσεις καθώς δεν επιθυμούσε να τεκνοποιήσει. Είχε γεννηθεί το 1914.

Εάν τυχόν υποψιάζεστε πως οι προπάτορές μου ήταν τίποτα ελευθεριακοί κομμουνιστές, κάνετε λάθος. Στον Ελευθέριο Βενιζέλο όμνυαν. Κάποια από τα παιδιά τους προσχώρησαν, αφιερώθηκαν στην Αριστερά. Κάποια άλλα παρέμειναν στον λεγόμενο «αστικό χώρο», είτε ως εύποροι χρηματιστές είτε ως άνθρωποι του μόχθου, θυρωροί και μοδίστρες…

Ας αφήσουμε τα σόγια και ας πιάσουμε τη λογοτεχνία, η οποία διεισδύει, αποδίδει το κλίμα της κάθε εποχής. Υπάρχει ασφαλώς η «Φόνισσα», που ξεδιπλώνει την εφιαλτική μοίρα των κοριτσιών σε ένα νησί, όπου το ψωμί κάθε άλλο παρά περίσσευε. Υπάρχει εντούτοις και η «Λωξάντρα», που ζωντανεύει τις οικογενειακές δομές των Ρωμιών στην Κωνσταντινούπολη του 19ου αιώνα και αποδεικνύει ότι οι γυναίκες μονάχα άβουλες σκλάβες των ανδρών δεν ήταν. Κυριαρχούσαν στα του οίκου, γαλουχούσαν και κουμαντάριζαν τα παιδιά – κυρίως τα αρσενικά -, κατηύθυναν υπογείως τους συζύγους. «Τρέμει σαν το ψάρι στην κυρά του εμπρός ο φτωχός Κουταλιανός», λέει το τραγούδι, αποδίδοντας σκωπτικά μια συνηθισμένη κατάσταση. Υπάρχει και το «Τρίτο στεφάνι», που θα έπρεπε να διδάσκεται ως άτλας βιωματικής ανθρωπολογίας. Εκεί η πιο ενδιαφέρουσα, η πιο καθοριστική σχέση είναι ανάμεσα στη νύφη και την πεθερά. Τη Νίνα και την Εκάβη.

Μεταβαίνοντας από τη λογοτεχνία στη ζωή, μονάχα ένας ηλίθιος θα αμφισβητούσε το προφανές. Οτι οι γυναίκες έχουν κοινωνική ηλικία, έχουν έλθει μαζικά στο προσκήνιο, εδώ και ελάχιστες δεκαετίες. Μπορεί να ενέπνεαν ή να κινούσαν νήματα από το ημίφως, μπορεί να απολάμβαναν ή να εργαλειοποιούσαν τον έρωτα πίσω από κλειστές πόρτες, παρέμεναν ωστόσο επί χιλιετίες πολίτες δεύτερης κατηγορίας. Με το που βγήκαν στην παραγωγή, συνεπεία της εκβιομηχάνισης και των παγκόσμιων πολέμων, ξέσπασε η φεμινιστική επανάσταση. Η πιο ωραία επανάσταση. Η μόνη μάλλον τον 20ό αιώνα που πέτυχε.

Πέτυχε; Οχι όσο δεν υπάρχει απόλυτη ισότητα ευκαιριών και αμοιβών ανεξαρτήτως φύλου. Οσο οι προκαταλήψεις και τα γεγονότα της ζωής – οικογένεια, μητρότητα – εξακολουθούν να εμποδίζουν την επαγγελματική εξέλιξη των γυναικών. Οσο στις κορυφές της επιχειρηματικότητας και της εκτελεστικής εξουσίας οι γυναίκες παραμένουν ευάριθμες, επιδεικνύονται δε συχνά ως άλλοθι, για να μην πω σαν μπιμπελό. Οσο στην τέχνη επιμένουν να μιλούν για «θηλυκή ματιά», «θηλυκή ευαισθησία», «θηλυκό σύμπαν», στενεύοντας την ανθρώπινη τραγικωμωδία στο δίπολο «κορίτσια μπαλαρίνες – αγόρια μαύρες χήνες»…

Οι νοοτροπίες αλλάζουν βραδέως. Η νομοθεσία ωστόσο λειτουργεί συχνά ως καταλύτης. Αντί να εκτονωνόμαστε πετροβολώντας το φάντασμα της «πατριαρχίας», ας παλέψουμε στο πεδίο. Με συγκεκριμένες προτάσεις. Με απτά αιτήματα.