Μία ευκαιρία ακόμη;

Η πολιτική αγαπά το δράμα. «Ενας μεγάλος ιστορικός κύκλος έκλεισε», είχε πει το βράδυ των εκλογών ο Αλέξης Τσίπρας. Τρεις μέρες αργότερα, ο ίδιος έδινε σε αυτό το κλείσιμο του κύκλου σκηνική υπόσταση με τη δική του δραματική έξοδο. Κι έτσι τελείωσε με όρους δράματος ένας κύκλος που είχε ξεκινήσει με όρους δράματος, το οποίο μπορεί να ανέβαινε στη μικρή εναλλακτική σκηνή ενός κόμματος της ριζοσπαστικής Αριστεράς, αλλά ενσωμάτωνε κώδικες σαιξπηρικής τραγωδίας. Οπου η άνοδος του ήρωα διασταυρώνεται με μια (συμβολική) αδελφοκτονία και μια (επίσης συμβολική) πατροκτονία.

Ο Αλέκος Αλαβάνος για να δώσει στον Τσίπρα την ευκαιρία να ξεδιπλώσει τα πολλά ταλέντα του και να ακονίσει τα πολιτικά του ένστικτα, στο πεδίο της μάχης των δημοτικών εκλογών του 2006, έπρεπε πρώτα να εκπαραθυρώσει τον Μιχάλη Παπαγιαννάκη. Και ο Αλέξης Τσίπρας για να κερδίσει το σκήπτρο του ηγέτη έπρεπε κι αυτός, με τη σειρά του, να εκπαραθυρώσει τον μέντορά του. Κι έπειτα, ένα απροσδόκητο γεγονός, η χρεοκοπία και η αδυναμία του κυρίαρχου πολιτικού συστήματος να τη διαχειριστεί, έδωσε την ευκαιρία η παράσταση να μεταφερθεί – όχι πια ως σαιξπηρικού τύπου τραγωδία μα ως ιψενικό ρεαλιστικό δράμα – από την εναλλακτική στην κεντρική πολιτική σκηνή. Και ο Αλέξης Τσίπρας να διασταυρωθεί όχι πια με τις ιστορικές περιπέτειες της ελληνικής Αριστεράς, αλλά με τη μεγάλη Ιστορία.

Τι προέκυψε από αυτήν τη διασταύρωση; Η Ιστορία τα έφερε έτσι ώστε, μέσα στη μεγάλη κρίση, η Αριστερά να αναδειχθεί, για πρώτη φορά, σε δύναμη εξουσίας. Και ο ίδιος ο Αλέξης Τσίπρας, όπως μας θύμισε στην αποχαιρετιστήρια δήλωσή του, να γίνει «ο πρώτος αριστερός πρωθυπουργός». Μόνο που η πανουργία της Ιστορίας είχε υποχρεώσει την Αριστερά, πριν ανέβει στην εξουσία, να «αποσχηματιστεί». Να εμφανιστεί στο προσκήνιο όχι με ένδυμα και λόγο Αριστεράς, αλλά ως αντιμνημονιακή πολιτική δύναμη. Ως συντηρητική μάλλον παρά προοδευτική, μεταρρυθμιστική δύναμη.

Τον Απρίλιο του 2010, ο Αλέξης Τσίπρας είχε πει, σε μια κρίσιμη στιγμή, σε μια σημαδιακή του συνέντευξη στην «Ελευθεροτυπία», πως ο κίνδυνος χρεοκοπίας είναι ένα μεγάλο ψέμα, ένα «παραμύθι με δράκο», που η αφήγησή του έχει στόχο να δικαιολογήσει περικοπές δικαιωμάτων και κούρεμα μισθών και συντάξεων. Η φράση εκείνη ανήγγειλε όσα θα ακολουθούσαν. Ο ΣΥΡΙΖΑ δεν υποδέχθηκε την πρόκληση της χρεοκοπίας ως δικαίωση της κριτικής που η Αριστερά διαχρονικά ασκούσε στο κυρίαρχο πολιτικό και οικονομικό μοντέλο και στο (όντως χρεοκοπημένο) πρότυπο κρατικοδίαιτου και παρασιτικού ελληνικού καπιταλισμού (που δεν ήταν «κανονικός καπιταλισμός», σύμφωνα με τον Ευκλείδη Τσακαλώτο). Δεν υποστήριξε καμιά εκδοχή μεταρρύθμισής του. Η (δικαιολογημένη) κριτική του στη βίαιη και άδικη λιτότητα του Μνημονίου δεν εκκινούσε από θέσεις κοινωνικής δικαιοσύνης, σοσιαλδημοκρατικού ορθολογισμού ή προοδευτικού εκσυγχρονισμού, αλλά από θέσεις «προστασίας κεκτημένων» και από θέσεις αντιμνημονιακού λαϊκισμού, στα χαρακώματα του οποίου συναντήθηκε με τη συνωμοσιολογική και ανορθολογική συνθηματολογία, το ήθος και τα πολιτικά εργαλεία εκείνων που θα έπρεπε να είναι οι χειρότεροι αντίπαλοι της Αριστεράς, μα έγιναν – ω του θαύματος – εταίροι της στον δρόμο προς την εξουσία την οποία δεν θα μπορούσε, ίσως, από άλλο δρόμο να διεκδικήσει.

Το καλοκαίρι του 2015, μετά το προδιαγεγραμμένο τέλος της αδιέξοδης και άδοξης «μεγάλης διαπραγμάτευσης», ο Αλέξης Τσίπρας είχε μια πρώτη ευκαιρία να διορθώσει πορεία. Οπως έγραφε τότε σε ένα αξιομνημόνευτο άρθρο του στους «Financial Times» ο Μαρκ Μαζάουερ, ο Τσίπρας, μετά τον συμβιβασμό, είχε την ευκαιρία «να παρουσιάσει την ήττα ως νίκη, να εμφανίσει ως δικό του πρόγραμμα τη συμφωνία με τους δανειστές, να κάνει νέες εκλογές το φθινόπωρο με μια κεντροαριστερή πλατφόρμα… απαλλαγμένος από όσους στο κόμμα του ήλπιζαν να οικοδομήσουν τον σοσιαλισμό μέσω της επιστροφής στη δραχμή». Δεν αξιοποίησε την ευκαιρία, συνέχισε να κυβερνά με τον Καμμένο και να διχάζεται ανάμεσα στον μνημονιακό ρεαλισμό της κυβέρνησής του και την ακαταμάχητη νοσταλγία του αντιμνημονιακού ψευδοριζοσπαστισμού.

Δόθηκε, ωστόσο, και δεύτερη ευκαιρία. Μετά την επιεική ήττα στις εκλογές του 2019, ο Αλέξης Τσίπρας υποσχέθηκε μια αλλαγή, την οποία δεν κατάφερε να ολοκληρώσει. Θα μπορούσε να χτίσει μια νέα κεντροαριστερή φυσιογνωμία πάνω σε μια κριτική ανάγνωση του απολογισμού της θητείας του στην εξουσία.

Η δική του κυβέρνηση, άλλωστε, παρά τις αδυναμίες της, ήταν η πρώτη που είχε επιτύχει εκεί που οι προηγούμενες είχαν αποτύχει – να ολοκληρώσει, πειθαρχημένα, με ασήμαντες αντιδράσεις και εντός προθεσμιών, τις μνημονιακές της υποχρεώσεις. Και είχε, παράλληλα, δοκιμάσει κάποια μέτρα κοινωνικής προστασίας, είχε προωθήσει, δειλά, λόγω Καμμένου, κάποια φιλελεύθερα κοινωνικά μέτρα και είχε τολμήσει τη Συμφωνία των Πρεσπών. Αλλά κι αυτή η ευκαιρία χάθηκε και η διπλή εκλογική ήττα του 2023 ήρθε όχι για να τιμωρήσει αναδρομικά τα λάθη που είχαν γίνει στη διάρκεια της διακυβέρνησης, μα την αθέτηση της υπόσχεσης για αλλαγή και την αποτυχία ως αντιπολίτευση. Την αιχμαλωσία, προπάντων, στην πνευματική οκνηρία μιας άσφαιρης αντιδεξιάς, αντιμητσοτακικής ρητορικής.

Θα μπορούσε να υπάρξει τώρα άλλη μία ευκαιρία; Θα μπορούσε, μετά την παραίτηση Τσίπρα, μια νέα ηγεσία να ξαναδεί αυτοκριτικά μια διαδρομή που εκείνος, μοιραία, υπερασπιζόταν μέχρι τέλους, ακόμη και στην εξόδια δήλωσή του, ως ηρωική αντίσταση σε «ισχυρές δυνάμεις έξω από τη χώρα (που) έβρισκαν ισχυρούς συμπαραστάτες μέσα σε αυτήν»; Να ολοκληρώσει την ημιτελή αποσαφήνιση της ταυτότητας ενός κόμματος που μέσα σε λίγα χρόνια πήγε από το 3% στο 36%, ηττήθηκε ως κυβέρνηση με 32% και τιμωρήθηκε ως αντιπολίτευση με 18%; Να διακόψει τη συνεχή ταλάντευση του κόμματος ανάμεσα σε δύο ταυτότητες, σε δύο διαφορετικούς πολιτισμούς; Να επιδιώξει να συντονιστεί σε έναν ευρύτερο πολιτικό αστερισμό της Κεντροαριστεράς; Ενδιαφέρουσες ερωτήσεις, αλλά κανείς δεν μπορεί να προεξοφλήσει τις απαντήσεις.