Αν σε βρει η ποίηση

Στις 20 Ιανουαρίου 1961, στην τελετή ορκωμοσίας του προέδρου Κένεντι, ο Ρόμπερτ Φροστ ανέβηκε στο πόντιουμ για να διαβάσει το ποίημα του «Dedication» («Αφιέρωση») που είχε γράψει ειδικά για την περίσταση. Ηταν η πρώτη φορά που διαβαζόταν ποίηση σε αμερικανική προεδρική ορκωμοσία, το είχε ζητήσει ο Κένεντι – μετά, όπως ξέρουμε, καθιερώθηκε. Εκείνη τη μέρα ο 86χρονος Φροστ (δύο χρόνια πριν από τον θάνατό του) ξεκίνησε την ανάγνωση αλλά σταμάτησε: η αντανάκλαση του ήλιου τον τύφλωνε, και δεν έβλεπε.

Ετσι, κάτω από τα αιφνιδιασμένα βλέμματα του νέου προέδρου και της Τζάκι, του Λίντον Τζόνσον, του Νίξον και ενός εκατομμυρίου Αμερικανών, άφησε στην άκρη το χαρτί και απήγγειλε απ’ έξω ένα άλλο δικό του ποίημα, αυτό που του είχε εξαρχής προτείνει ο Κένεντι· ένα δύσκολο, πυκνό ποίημα για εξοικειωμένους αναγνώστες («The Gift Outright»), που σε ένα σημείο λέει (σε πολύ ελεύθερη μετάφραση): «Κάτι που μας κρατούσε πίσω μας έκανε αδύναμους, ώσπου να καταλάβουμε ότι αυτό το κάτι ήμασταν εμείς. Στερούσαμε κάτι από τη χώρα μας, και βρήκαμε τη σωτηρία μας δίνοντάς το. Δώσαμε τους εαυτούς μας στη χώρα τη φτωχή, την αβοήθητη, στη χώρα που ήταν και στη χώρα που θα γίνει». Κάτι σε κάνει να ξαναδιαβάζεις αυτούς τους στίχους.

Η ποίηση στην πολιτική μπορεί να ακούγεται σαν «την παραλία κάτω από το λιθόστρωτο» του Μάη του ’68 – ωραία, ευφάνταστη, ανέξοδη. Αλλά δεν είναι έτσι ακριβώς. Σε μια χώρα που ξεκίνησε την εθνική της περιπέτεια στηριζόμενη τόσο στα λόγια όσο και στα όπλα («Μήγαρις έχω άλλο στο νου μου πάρεξ ελευθερία και γλώσσα;») η ποίηση δεν είναι μόνο φαντασία. Σε μια χώρα που θεωρεί ότι βαριά της βιομηχανία είναι ο πολιτισμός που ασθμαίνει στα καυτά σκαλοπάτια της Ακρόπολης, η ποίηση μπορεί να φυσήξει σαν δροσερό αεράκι ή και χαστουκάκι.

Προχθές το βράδυ στην επινίκια ομιλία του ο Κυριάκος Μητσοτάκης ακούμπησε επίσης τον ποιητικό λόγο: παραφράζοντας ελαφρά και χωρίς στόμφο, σχεδόν δαγκώνοντας τα λόγια του (κατά τον συνήθη τρόπο που έχει, νομίζω, για να χειρίζεται τη συγκίνησή του) παρέφρασε το «Αν» του Ράντγιαρντ Κίπλινγκ: «Ας εμπιστευτούμε τον εαυτό μας όταν ο κόσμος δεν μας πιστεύει, ας ονειρευτούμε χωρίς να γίνουμε σκλάβοι των ονείρων μας». Είναι κι αυτό ένα ποίημα για εκπαιδευμένους αναγνώστες, μια προτροπή-ευχή που, λέει ο Κίπλινγκ, όποιος καταφέρει να πραγματοποιήσει θα γίνει όχι μόνο κυρίαρχος του κόσμου αλλά και ένας πραγματικός Ανθρωπος (… ή και Αγιος, θα μπορούσε να αντιτείνει κάποιος).

Πάντως υπάρχει κι ένα άλλο σημείο του ποιήματος που παρουσιάζει νομίζω ενδιαφέρον για έναν πολιτικό: «Αν μπορείς να κρατήσεις τα λογικά σου όταν όλοι οι άλλοι γύρω σου χάνουν τα δικά τους και κατηγορούν εσένα γι’ αυτό/αν μπορείς να έχεις εμπιστοσύνη στον εαυτό σου όταν όλοι οι άλλοι σε αμφισβητούν/αλλά και αν μπορείς να καταλαβαίνεις και να συγχωρείς τη δυσπιστία τους».

Αν σε βρει η ποίηση, τι αλλάζει; Στην πολιτική μας ζωή, τι μπορεί να αλλάξει αν αρχίσουν οι πρωθυπουργοί να αραδιάζουν στίχους; Ισως και τίποτα – ίσως να είναι ένα ακόμα από τα συνηθισμένα επικοινωνιακά τρικ για μερικά κλικ συγκίνησης. Αλλά από την άλλη, εκείνη η χειμωνιάτικη μέρα του ’61 δεν ξεχάστηκε ποτέ: η μέρα που, στο απώτατο σημείο πολιτικής αυτοπραγμάτωσης μιας υπερδύναμης, ένας γερασμένος ποιητής σηκώθηκε και με την εύθραυστη φωνή του δήλωσε ότι στον κόσμο αυτόν υπάρχει και μια άλλη υπερδύναμη, άπιαστη κι αόρατη που όμως παρεισφρέει ως τα πιο βαθιά μας κύτταρα. Μια υπερδύναμη, ναι, και μια ευγενική υπενθύμιση για την κατά καιρούς απροσδόκητη ισχύ της. Ειδικά για εμάς εδώ που, πώς να το κάνουμε, μάθαμε με τον ωραιότερο τρόπο για την αρετή και την τόλμη που χρειαζόταν πάντα η ελευθερία μας.