Η Θεωρία Μένωνος-Σμιτ

Προχθές, εντελώς τυχαία, αναζητώντας κάτι άλλο, έπεσα πάνω στον πλατωνικό διάλογο Μένων όπου διάβασα την εξής καταπληκτική φράση: «αρετή ανδρός εστίν ικανόν είναι τα της πόλεως πράττειν και πράττοντα τους μεν φίλους ευ ποιείν, τους δ’ εχθρούς κακώς, και αυτόν ευλαβείσθαι μηδέν τοιούτον παθείν» (71e). «Τούτη είναι η αρετή [του άνδρα]: να είναι ικανός να διοικεί την πόλη και, κάνοντας αυτό, να ευεργετεί τους φίλους του και να βλάπτει τους εχθρούς, και να προσέχει ο ίδιος να μην πάθει τίποτα τέτοιο», μεταφράζει ο Βαγγέλης Τατάκης.

Καταπληκτική γιατί ορίζει ως αρετή του άνδρα την πολιτική (ικανός να διοικεί την πόλη) και ως πολιτική ορίζει την διαβόητη διάκριση μεταξύ φίλων και εχθρών του ναζί θεωρητικού Καρλ Σμιτ, στη σοφία του οποίου έχουν προσφύγει πολλά από τα ορφανά του Βλαδίμηρου Λένιν.

Ο Μένων είναι Θεσσαλός, μαθητής και θαυμαστής του σπουδαίου σοφιστή Γοργία που είχε εγκατασταθεί στη Λάρισα. Εύπορος, ταξιδεύει στην Αθήνα για να μορφωθεί και έτσι προκύπτει ο διάλογος με τον Σωκράτη  περί αρετής. Λίγα χρόνια αργότερα συμμετέχει στην «Κύρου Ανάβαση» μαζί με τον Ξενοφώντα αλλά αυτομολεί στους Πέρσες που τον τίμησαν με αξιώματα. Τελικά ο Πέρσης βασιλιάς του επιφυλάσσει οικτρό θάνατο, μας πληροφορεί ο Τατάκης,  που χαρακτηρίζει τον Μένωνα «Θεσσαλό Αλκιβιάδη».

Ο Μένων είχε ρωτήσει τον Σωκράτη «αν είναι διδακτή η αρετή», αυτός κατά την πάγια τακτική του απάντησε «δεν ξέρω το παραμικρό για την αρετή», πες μου εσύ τι είναι που έχεις δάσκαλο τον σπουδαίο Γοργία. Ο Μένων δέχεται την πρόκληση, του απαντά ότι θα ξεκινήσει περιγράφοντας την αρετή του άνδρα  – και ο Πλάτων του βάζει στο στόμα τη φράση που παρέθεσα, που θα την υπονομεύσει εύκολα και γρήγορα ο Σωκράτης.

Από όσα ξέρουμε, τον 5ο π.Χ. αιώνα η Θεσσαλία ήταν ολιγαρχική· τηρουμένων των ανά τους αιώνες αναλογιών τέτοιο ήταν και το ιδεολογικό όραμα του Σμιτ, εξηγείται η ομοιότης των σκέψεων. Αλλά δεν είναι οι δημοκρατίες άμοιρες κινδύνων: των Αθηνών την υπονόμευσαν (αλλά ηττήθηκαν τελικά) φίλοι του Σωκράτη και συγγενείς του Πλάτωνα, της Βαϊμάρης ομοϊδεάτες του Σμιτ, τη δική μας απείλησαν οι οπαδοί του «ή εμείς ή αυτοί», «ή τους τελειώνουμε ή μας τελειώνουν».

Ευτυχώς, τέλειωσαν αυτές ακρότητες. Αλλά η εξουσία διαφθείρει, η απόλυτη εξουσία διαφθείρει απολύτως, οι ενδιάμεσες μορφές, ενδιαμέσως. Οι πολιτικοί φίλοι λέγονται «οι ημέτεροι» στο παραδοσιακό ελληνικό λεξιλόγιο και κατά κανόνα περιμένουν να ωφεληθούν από τη νίκη. Ας ελπίσουμε ότι δεν θα θεωρήσουν το κράτος και εμάς «εχθρικά λάφυρα» και δεν θα λειτουργήσουν όπως προβλέπει η Θεωρία Μένωνος-Σμιτ.