Ψευδώνυμα

Η μοναδική φορά που μίλησα με τον Λαμπράκη ήταν όταν με φώναξε στο γραφείο του και μου πρότεινε να γράφω μια στήλη σε μια εφημερίδα που θα έβγαζε στη Θεσσαλονίκη. Φυσικά δέχθηκα, ιδιαιτέρως κολακευμένος. «Καλύτερα να γράφετε με ψευδώνυμο», μου είπε με την υποδειγματική ευγένεια που τον διέκρινε. Δεν κατάλαβα γιατί, αλλά δεν προέβαλα αντίρρηση. Πάντως δεν μου άρεσε, αισθανόμουν κατά κάποιον τρόπο ότι είχα μικρότερη ευθύνη γι’ αυτά που έγραφα.

Ανοησίες. Πάρα πολλοί άνθρωποι έγραφαν και γράφουν με ψευδώνυμο για διάφορους λόγους (πολιτικούς, λογοτεχνικούς, φορολογικούς), χωρίς αυτό να χαλάει τη σχέση τους με τους αναγνώστες. Ισα ίσα, πολλές φορές δημιουργείται μια αύρα μυστηρίου γύρω από τον συγγραφέα, που δημιουργεί έναν μύθο: είναι άντρας ή γυναίκα, νέος ή ηλικιωμένος, πλούσιος ή φτωχός; Αν ήταν γνωστή η πραγματική ταυτότητα της Ελενα Φεράντε, μπορεί τα βιβλία της να μην είχαν τόσο μεγάλη επιτυχία.

Αλλάζει κάτι όταν στο ψευδώνυμο δεν αντιστοιχεί ένας άνθρωπος, αλλά πολλοί, που μπορεί κάθε τόσο και να αλλάζουν; Υποστηρίζω πως ναι, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για τη διατύπωση απόψεων. Η απουσία μιας μονοσήμαντης σχέσης ανάμεσα στον δημιουργό και το προϊόν ακυρώνει την ίδια την ουσία της δημοσιογραφίας και τη μετατρέπει σε μια απρόσωπη μάζα όπου την ευθύνη την έχει ο διευθυντής ή η διευθυντική ομάδα. Οταν διαβάζω ένα σχόλιο θέλω να το συνδέω με ένα υπαρκτό πρόσωπο, ώστε αν μου αρέσει να το αναζητήσω ξανά και αν δεν μου αρέσει να το βάλω στη μαύρη λίστα. Αλλιώς, μπορεί θαυμάσια μια εφημερίδα ή ένα σάιτ να παράγεται από το ChatGPT: παραγγέλνω μια άποψη, της κοτσάρω ένα fake όνομα και μια fake φωτογραφία και παριστάνω ότι έχω newsroom.

Απολογούμενος προκαταβολικά, θα αναφερθώ σε άλλη μια προσωπική εμπειρία. Οταν προ αμνημονεύτων χρόνων ξεκίνησα να γράφω τις Διαστάσεις στα «ΝΕΑ», η στήλη ήταν ανώνυμη. Μια μέρα, για έναν λόγο που δεν θυμάμαι, την έγραψε ένας συνάδελφος, καθ’ όλα αξιόλογος, αλλά τελείως διαφορετικών απόψεων από μένα. Αισθάνθηκα ότι αυτό προκαλούσε σύγχυση στον αναγνώστη και ζήτησα από τον Καραπαναγιώτη να μπαίνει δίπλα στη στήλη και το όνομα του συντάκτη, που συνήθως βέβαια ήταν το δικό μου. Το δέχθηκε αμέσως.

Μπορεί όλα αυτά να είναι προσωπικές ευαισθησίες. Και δεν θέλω ασφαλώς σε καμιά περίπτωση να απαξιώσω τη δουλειά σοβαρών συναδέλφων. Αλλά να, ένιωθα πάντα ότι η δημοσιογραφία έχει βαθιά προσωπικό χαρακτήρα και έντονο το αίσθημα της ατομικής ευθύνης. Και πιστεύω ότι ένας από τους λόγους που έχει κλονιστεί η εμπιστοσύνη της κοινής γνώμης απέναντί μας είναι η αίσθηση – δικαιολογημένη ή αδικαιολόγητη, λογική ή υπερβολική – ότι οι απόψεις που εκφράζουμε δεν είναι δικές μας, αλλά του αφεντικού, του κόμματος που στηρίζουμε ή του επιχειρηματία που μας επιχορηγεί.

Και αυτή την αίσθηση, τα ψευδώνυμα πολλαπλής χρήσης την επιτείνουν.