Ιστορίες αρχαιοπολιτικής

Δεν υπάρχουν αθώες αφηγήσεις όταν μιλάμε για την ιστορία. Ο τρόπος που παράγουμε ένα ορισμένο παρελθόν έχει να κάνει με το παρόν, τους σημερινούς πολιτικούς και ιδεολογικούς συσχετισμούς δύναμης και τις στρατηγικές που ξεδιπλώνονται μέσα στον κοινωνικό και πολιτικό ανταγωνισμό. Στην πραγματικότητα, συχνά διαμορφώνεται ένα παρελθόν που αναλογεί σε ένα ορισμένο αφήγημα για το παρόν. Αυτό, όπως έχει παρατηρηθεί αρκετές φορές, έχει να κάνει με το πώς τα σύγχρονα έθνη δεν συγκροτούνται απλώς ως «φαντασιακές κοινότητες» στο παρόν, ενότητες γύρω από μία τρέχουσα ταυτότητα, αλλά και ως «εθνικές ιστορίες», ως γραμμικές αφηγήσεις που αποτυπώνουν την υποτιθέμενη συνέχεια του έθνους στη διαχρονική πορεία του.

Αυτό προφανώς δεν γίνεται από τη μία μέρα στην άλλη, αλλά προϋποθέτει την επίπονη προσπάθεια να παραχθεί αυτή η συνέχεια. Στο παράδειγμα της διαμόρφωσης της ελληνικής «εθνικής ιστορίας» είναι χαρακτηριστικό ότι οι πρώτοι ιδεολόγοι του νεοελληνικού έθνους, βγαλμένοι μέσα από μια διαφωτιστική παράδοση, ήταν μεν ενθουσιώδεις απέναντι στην υπεράσπιση της συνέχειας με την Αρχαία Ελλάδα, αλλά ιδιαίτερα επιφυλακτικοί απέναντι στην ενσωμάτωση του Βυζαντίου στο εθνικό ιστορικό συνεχές και θα χρειαστεί το έργο κυρίως του Παπαρρηγόπουλου για να επιτευχθεί αυτή.

Η ελληνική αρχαιολογία εξαρχής κλήθηκε να παίξει πρωταγωνιστικό ρόλο σε αυτή την προσπάθεια. Κλήθηκε να προσφέρει τις υλικές αποδείξεις της εθνικής συνέχειας αλλά και να διαμορφώσει την εικονογραφία του «εθνικού φαντασιακού», ιδίως από τη στιγμή που θεωρήθηκε ότι πέραν του συμβολικού κεφαλαίου μιας ορισμένης εθνικής ταυτότητας, υπήρχε και το πραγματικό μιας εντατικής τουριστικής ανάπτυξης που ακόμη και σήμερα παραμένει οικονομική και πολιτική προτεραιότητα.

Εργαλειοποίηση των αρχαίων

Ωστόσο, το να δούμε μόνο τον τρόπο που η πολιτική επηρεάζει την ιστορική και αρχαιολογική έρευνα, καλώντας τις να υπακούσουν σε συγκεκριμένες στρατηγικές και προτεραιότητες, ίσως είναι μόνο η μία πλευρά του νομίσματος. Η άλλη είναι αυτό που συμβαίνει όταν εμπεδώνεται ως ταυτοτικό στοιχείο μια ορισμένη σύλληψη του παρελθόντος. Τότε, έχουμε τη χρήση ενός τρόπου σκέψης και δράσης που εμπνέεται από την αρχαιολογία για την προώθηση διαφόρων στρατηγικών. Ουσιαστικά μια εργαλειοποίηση των ευρημάτων και των μνημείων, συχνά μέσα από συνειδητές παρερμηνείες τους, για να προοωθηθούν συγκεκριμένες πολιτικές στρατηγικές.

Αυτή την «πολιτική που επιβάλλεται μέσα από έναν εγγενώς αρχαιολογικό τρόπο σκέπτεσθαι και πράττειν» επιλέγει να παρουσιάσει ως «αρχαιοπολιτική» ο καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Δημήτρης Πλάντζος, στο βιβλίο του «Αρχαιοπολιτική» που κυκλοφόρησε φέτος από τις Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου. Σε αυτό ο Πλάντζος προεκτείνει το νήμα που είχε αναπτύξει στο βιβλίο του «Το πρόσφατο παρελθόν. Η κλασική αρχαιολογία ως βιοπολιτικό εργαλείο» (εκδόσεις Νεφέλη, 2016) και άλλες παρεμβάσεις του. Για τον Πλάντζο, η έννοια της αρχαιοπολιτικής δεν αφορά απλώς τη σχέση ανάμεσα σε αρχαιολογία και πολιτική, αλλά κατ’ αναλογία με την έννοια της βιοπολιτικής, όπως αυτή αναπτύσσεται από τον Φουκώ αλλά και έχει εμπλουτιστεί από μεταγενέστερους στοχαστές, αλλά και το πώς μια ορισμένη αρχαιολατρία λειτουργεί ως οργανωτική αρχή ενός τρόπου άσκησης πολιτικής. Με τα λόγια του ίδιου του Πλάντζου, «αν η βιοπολιτική είναι η πολιτικού του βίου, αρχαιοπολιτική είναι η πειθάρχηση του βίου υπό το πρόσχημα μια καθόλα φαντασιακής αρχαιολογίας».

Η ανάλυση του Πλάντζου, που χρησιμοποιεί διάφορα παραδείγματα από τη φόρτιση που είχε υπάρξει γύρω από τις αρχαιότητες στην Αμφίπολη, μέχρι τις διάφορες χρήσεις της αρχαιοελληνικής εικονογραφίας στη δημόσια σφαίρα, αναδεικνύει πώς σε πείσμα μιας εκσυγχρονιστικής ρήξης με την παρελθοντολογία που κατά καιρούς έχει διακηρυχθεί, παραλλαγές αρχαιοπολιτικής έχουν χρησιμοποιηθεί π.χ. για την επιτέλεση και εμπέδωση ρατσιστικών πολιτικών που αναδεικνύουν τις υποτίθεται ασυμβίβαστες φυλετικές και πολιτισμικές διαφορές μεταξύ των «παράτυπων μεταναστών» και των γηγενών.

Αρχαιογενετική και ξενοφοβία

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει πώς ο Πλάντζος περιγράφει ως παράδειγμα σύγχρονης αρχαιοπολιτικής τον τρόπο που όχι μόνο αναπτύσσεται ερευνητικά αλλά και αξιοποιείται ιδεολογικά η αρχαιογενετική για να νομιμοποιηθούν ρατσιστικές και ξενοφοβικές εκδοχές «εθνικής καταγωγής». Αλλωστε, όπως επισημαίνει ο Πλάντζος, αρκετές φωνές στη διεθνή και ελληνική συζήτηση προειδοποιούν για το πώς μια ορισμένη χρήση της αρχαιογενετικής οδηγεί σε εσφαλμένες θεωρήσεις για την ίδια την αρχαιότητα και τελικά αξιοποείται από την άκρα Δεξιά. Ωστόσο, το πρόβλημα παραμένει εάν αναλογιστούμε πόσο συχνά βλέπουμε στον Τύπο αναφορές στο ότι π.χ. «οι σημερινοί Ελληνες είναι γενετικά παρόμοιοι με τους Μυκηναίους», παραβλέποντας ότι έννοιες όπως ο «Μυκηναίος» ή ο «Μινωίτης» σε κανένα βαθμό δεν αναφέρονται σε «λαούς» ή «εθνότητες» αλλά αποτελούν επινοήσεις της νεότερης επιστήμης για να περιγράψουν πολιτισμικές συσσωματώσεις που εντοπίζει η αρχαιολογική έρευνα. Με αυτόν, όμως, τον τρόπο επιστρέφουμε σε μια ιδιαίτερα επικίνδυνη φυλετική θεώρηση του έθνους, που δεν αγνοεί μόνο την ιστορική και κοινωνική παραγωγή (και τελικά κατασκευή) του τελευταίου αλλά διευκολύνει την αναπαραγωγή ανοιχτά ρατσιστικών πολιτικών.

Αρχαιολογίες της λήθης

Για τον Πλάντζο το αποτέλεσμα των αρχαιοπολιτικών επιτελέσεων δεν είναι η διευκόλυνση της «εθνικής μνήμης», αλλά η παραγωγή αρχαιολογιών της λήθης. Το έθνος υιοθετεί ένα ένδοξο φαντασιακό παρελθόν για να λησμονήσει τις δυστοπικές διαστάσεις της σύγχρονης πραγματικότητας, ιδίως όσες αφορούν τον αποκλεισμό σωμάτων και πρακτικών που δεν εντάσσονται στο κυρίαρχο αφήγημα. Αντί η αναμέτρηση με το παρελθόν να οδηγεί σε μια κριτική εναργή σχέση με το παρόν, καταλήγει στη συστηματική ιδεολογική παραγνώρισή του.