Η συνταγή του πνιγμού

Συμπτώσεις των ημερών. Στη Βρετανία, ο Μπόρις Τζόνσον υποχρεωνόταν να παραιτηθεί, ταπεινωμένος, από τη βουλευτική του έδρα. Στις ΗΠΑ, ο Ντόναλντ Τραμπ οδηγείτο στο δικαστήριο αντιμέτωπος με τη βαρύτερη, απ’ όσες έχει ως τώρα αντιμετωπίσει, ποινική κατηγορία. Μα τις ίδιες  ημέρες, η Ιταλία αποχαιρετούσε με τιμές τον άνθρωπο που ήταν το πρότυπο τόσο του Τραμπ όσο και του Τζόνσον, αλλά και άλλων πολλών. Τον άνθρωπο που μια μεγάλη ιταλική εφημερίδα νεκρολόγησε ως τον «πρώτο λαϊκιστή ηγέτη» στον σύγχρονο δυτικό κόσμο, τον μακροβιότερο πρωθυπουργό της μεταπολεμικής Ιταλίας, τον ακαταμάχητο Σίλβιο Μπερλουσκόνι.

Δεν ήταν, βέβαια, ο Μπερλουσκόνι που προκάλεσε αυτήν τη μακρά κόπωση των δημοκρατικών θεσμών που ξεκίνησε από την Ιταλία, στα μέσα της δεκαετίας του ’90, αλλά εξήχθη επιτυχώς σε όλη τη Δύση. Ηταν μάλλον το πρώτο, πρόδρομο σύμπτωμα αυτού που ο Μάρτιν Γουλφ ονόμασε κρίση του δημοκρατικού καπιταλισμού. Ούτε, φυσικά, εφηύρε τον λαϊκισμό ο Καβαλιέρε. Αλλά ήταν εκείνος που συνέταξε το σύγχρονο «εγχειρίδιο του επιτυχημένου λαϊκιστή». Η ανανεωμένη συνταγή του είχε τρία βασικά συστατικά.

Πρώτο συστατικό, η περιφρόνηση των κανόνων. Οι κανόνες της δημοκρατίας τηρούνται στον βαθμό που εξυπηρετούν την εξουσία μας. Δεν μας δεσμεύουν. Η συγκέντρωση οικονομικής, μιντιακής και πολιτικής ισχύος μπορεί να είναι απροσχημάτιστα καταχρηστική, η ανεξαρτησία της δικαιοσύνης μπορεί εύκολα να περιφρονείται, ακόμη και οι στοιχειώδεις κοινοβουλευτικοί κανόνες μπορούν να κάμπτονται, όταν συμφέρει. Δεύτερο συστατικό, μια λαμπερή, όλο στρας και καθρέφτες, επικοινωνιακή στρατηγική στηριγμένη στο δόγμα «πρώτα πες ένα ψέμα κι άσε τις εξηγήσεις για αργότερα». Ο πιο επιτυχημένος μαθητής του την ονόμασε στρατηγική της «μετά-αλήθειας», post truth. Η επικοινωνιακή αυτή στρατηγική επιτύγχανε (όπως και στην περίπτωση Τραμπ) να μετατρέπει σε πολιτικό πλεονέκτημα ακόμη την πιο ντροπιαστική ηθικά ή πολιτικά κατηγορία. Και τρίτο και σημαντικότερο συστατικό, η ενσωμάτωση και νομιμοποίηση της έως τότε αποσυνάγωγης Ακροδεξιάς. Ο Μπερλουσκόνι ο ίδιος δεν ήταν ακραίος. Κήρυττε μια «ιδιωτικοποίηση της πολιτικής», μια επανάσταση της αγοράς που ελευθερώνεται από κάθε κρατικό χαλινάρι. Ο κυνισμός του όμως τον οδήγησε να εντάξει, πρώτος αυτός στην Ευρώπη, χωρίς τύψεις, τόσο τους νεοφασίστες όσο και τους αυτονομιστές της Λέγκα στην κεντροδεξιά πλειοψηφία. Κάποτε καμάρωνε μάλιστα ότι ήταν εκείνος που «νομιμοποίησε τους φασίστες». Κι έτσι, η φυσική διάδοχός του, η Μελόνι, δεν προέρχεται από το κόμμα του, την ετοιμοθάνατη Forza Italia, αλλά από τους μεταφασίστες  Fratelli d Italia.

Στην Ιταλία την ίδια το άστρο του είχε θαμπώσει προ πολλού και η πολιτική του δύναμη είχε περιοριστεί. Ο θάνατός του χαιρετίστηκε ως ένα τέλος εποχής. Η εποχή Μπερλουσκόνι είχε πράγματι τελειώσει. Αλλά ο τρόπος που η εικοσαετία Μπερλουσκόνι άλλαξε την Ιταλία έχει αντοχή στον χρόνο. Και όλη η ευρωπαϊκή πολιτική ζωή παραμένει, κατά κάποιο τρόπο, στον αστερισμό ενός μπερλουσκονισμού διαρκείας. Μια ένδειξη είναι η διαρκής άνοδος της Ακροδεξιάς ακόμη και σε χώρες όπου η παρουσία της ήταν ως πρόσφατα περιθωριακή, όπως οι κάποτε άψογα σοσιαλδημοκρατικές σκανδιναβικές χώρες ή η μεταφρανκική Ισπανία, και η νομιμοποίηση της συμμετοχής της σε κυβερνητικές πλειοψηφίες η οποία έχει πάψει να αποτελεί σκάνδαλο. Μια άλλη, όχι άσχετη με την προηγούμενη, ένδειξη είναι η παρατεταμένη αμηχανία της Ευρώπης απέναντι στην πραγματικότητα της μετανάστευσης, η αιχμαλωσία της φιλελεύθερης Ευρώπης από το σύνδρομο του «φόβου του μετανάστη».

Ηταν ένα στοίχημα που, για λίγο, παίχθηκε και χάθηκε το καλοκαίρι του 2015. Την επαύριο της κατάρρευσης της αραβικής άνοιξης και της έκρηξης του εμφυλίου στη Συρία, τεράστια κύματα προσφύγων ξέβραζαν ανθρώπους στα ελληνικά νησιά κι από εκεί στην κεντρική Ευρώπη. Ο Ορμπαν (άλλος ένας καλός μαθητής του Καβαλιέρε) με τους συμμάχους του, τις χώρες του Βίσενγκραντ, δοκίμασαν να αντιδράσουν υψώνοντας τείχη. Και η Μέρκελ είχε απαντήσει εφαρμόζοντας μια πολιτική συμβατή με τις φιλελεύθερες αρχές. Τον Αύγουστο του 2015 η Γερμανία ανακοίνωσε ότι αναστέλλει τους κανόνες του Δουβλίνου (που υποχρέωναν τους πρόσφυγες να ζητούν άσυλο και να μένουν στην πρώτη ευρωπαϊκή χώρα που πάτησαν το πόδι τους) και ανοίγει τα σύνορά της. Στον σιδηροδρομικό σταθμό του Μονάχου έφθαναν τα τρένα με τους κολασμένους που είχαν διασχίσει την Τουρκία, είχαν θαλασσοπνιγεί στο Αιγαίο, είχαν διασχίσει, συχνά με τα πόδια, τον «βαλκανικό διάδρομο» μέχρι να εγκλωβιστούν στα ουγγρικά στρατόπεδα συγκέντρωσης. Και γερμανοί πολίτες τους υποδέχονταν με αγκαλιές και χειροκροτήματα. Wir schaffen das – θα τα καταφέρουμε, έλεγε η Μέρκελ και πρόσθετε ότι αν η Γερμανία δεν ήταν ανοιχτή σε ανθρώπους που έχουν ανάγκη, «δεν θα ήταν η πατρίδα της».

Η παρένθεση κράτησε κάτι λιγότερο από τρεις μήνες. Στα μέσα Νοεμβρίου η Γερμανία επανέφερε σε ισχύ τους κανόνες του Δουβλίνου, τα σύνολα έκλεισαν ξανά, η Ειδωμένη πλημμύρισε λάσπες και ανθρώπους και εντέλει, το πρόβλημα τακτοποιήθηκε στο ράφι με μια συμφωνία Ευρώπης – Τουρκίας, όπου η Ευρώπη έκανε outsourcing το πρόβλημά της στον Ερντογάν, ο οποίος ανέλαβε, με το αζημίωτο, να συγκρατεί τα μεταναστευτικά κύματα στο τουρκικό έδαφος.

Ηταν μια σύγκρουση της φιλελεύθερης Ευρώπης με τον μπερλουσκονικού τύπου ξενοφοβικό λαϊκισμό, που έληξε με συντριπτική ήττα της πρώτης και θρίαμβο του δεύτερου. Σχεδόν οκτώ χρόνια αργότερα, ζούμε ακόμη τις συνέπειες αυτού του θριάμβου. Η Ευρώπη εξακολουθεί να κρύβει το πρόβλημα κάτω από το χαλί, αδύναμη να συμφωνήσει μια ορθολογική, αποτελεσματική και συμβατή με τις αρχές της πολιτικής μετανάστευσης. Το τίμημα το έχουμε μπροστά στα μάτια μας: Από την αρχή της χρονιάς ως τα τέλη Μαΐου περισσότεροι από χίλιοι άνθρωποι είχαν χάσει τη ζωή τους στα νερά της Μεσογείου, στο πέρασμα από τη Λιβύη προς την Ιταλία, πριν απ’ το ναυάγιο στην Πύλο και χωρίς να προσμετράται ο άγνωστος αριθμός των ανθρώπων που χάθηκαν εκεί.