Μεσαία τάξη: το Αγιο Δισκοπότηρο σε Ελλάδα και Ευρώπη

Το Κρατικό Βραβείο Δοκιμίου – Κριτικής 2022 απονεμήθηκε στον Παναγή Παναγιωτόπουλο, αναπληρωτή καθηγητή Κοινωνιολογίας του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης του Πανεπιστημίου Αθηνών, για το έργο του «Περιπέτειες της μεσαίας τάξης. Κοινωνιολογικές καταγραφές στην Ελλάδα της ύστερης μεταπολίτευσης», εκδόσεις Επίκεντρο, 2022, μια εμβληματική μελέτη για την ιστορία, τη συγκρότηση και τη λειτουργία της μεσαίας τάξης μεταπολεμικά στην Ελλάδα ξεκινώντας από το ευρωπαϊκό και φτάνοντας στο ελληνικό παράδειγμα. Το βιβλίο αυτό επανέφερε μια κουβέντα που την τελευταία 30ετία μοιάζει διαρκώς επίκαιρη και παράλληλα διαρκώς μεταβαλλόμενη. Ποια είναι η μεσαία τάξη; Ποια είναι τα βασικά κριτήρια καθορισμού της; Ποιες είναι οι ανάγκες της; Τι επιδιώκει; Θα μπορούσαν να είναι κάποια από τα βασικά ερωτήματα περιγραφής και καθορισμού της.

Μια τάξη που λοιδορήθηκε έντονα στον εσωτερικό δημόσιο λόγο με την έκφραση «κυρ Παντελήδες» και χρειάστηκε η αναγνώριση μέσα από τη μελέτη του Παναγιωτόπουλου που δουλεύει άοκνα προς αυτή την κατεύθυνση πολλά χρόνια.

Η κατάκτηση μιας θέσης στην επετηρίδα της μεσαίας τάξης είναι ένα όραμα που αγγίζει όλο και περισσότερα εκατομμύρια σε παγκόσμια κλίμακα. Η Ελλάδα βιώνει αυτή τη μεταβολή με την αύξηση του τουρισμού, αφού το τουριστικό προϊόν είναι ένα από τα κλειδιά εισόδου στη μεσαία τάξη. Η αύξηση μισθών και εισοδημάτων, η πρόσβαση αλλά και η εξάπλωση του κοινωνικού κράτους πρόνοιας, η ανάπτυξη του τριτογενούς τομέα, εκείνου των υπηρεσιών δηλαδή, έκαναν την πρόσβαση αλλά και την προσβασιμότητα εφικτή στον «Πύργο της Βαβέλ» της μεσαίας τάξης με τις διαφορετικές συνιστώσες αλλά τις κοινές επιδιώξεις, που τουλάχιστον μεταπολεμικά όπως επισημαίνει και ο Παναγιωτόπουλος αρθρώνεται «γύρω από το σύμπαν του καταναλωτισμού και στη συμβολική του στην οικονομία έχοντας ένα διττό αποτέλεσμα. Θα βιωθεί από τη μία ρεαλιστικά, στην πληρότητα του ως πρακτική, ως πραγματική αλλαγή ζωής».

Αν λοιπόν η μεσαία τάξη οικοδόμησε τη μεταπολεμική τάξη των πραγμάτων κυρίως στην Ευρώπη αλλά και στην Ελλάδα μέσα από σειρά ιδιότυπων αντανακλάσεων σε σχέση με την Ευρώπη κυρίως λόγω του πάντα καταλυτικού ρόλου της οικογένειας που δρα αμφίσημα, ανασταλτικά αλλά και προστατευτικά, σήμερα η μεσαία τάξη σε ολόκληρη την Ευρώπη αντιμετωπίζει μια σειρά ζητημάτων. Τα έξοδα διαβίωσης ανεβαίνουν ραγδαία, τα έσοδα μειώνονται, οι επισφάλειες γίνονται ολοένα και πιο έντονες. Η επίγνωση των κινδύνων ένταξης στη μεσαία τάξη γίνεται αισθητή, όπως και ο κίνδυνος της απώλειας ένταξης σε αυτήν.

Η μεσαία τάξη περιέργως τροποποιεί τον εαυτό της, αλλάζει σταθερές, δεν είναι εκκωφαντική αλλά μπορεί να έχει απότομες εκρήξεις, προσαρμόζεται, αλλάζει τα δεδομένα της, εκφράζεται πολιτικά με σταθερότητα ενίοτε στηρίζοντας και τα άκρα. Η μεσαία τάξη γίνεται ο φορέας της αναζήτησης της αριστοτελικής μεσότητας που εγγυάται τις ισορροπίες σε ατομικό επίπεδο οδηγώντας στην αρετή, έστω και αν δεν έχει πάντα επίγνωση της αποστολής της αλλά και της διαρκούς κοινωνικής ζύμωσης που προκαλεί.

Ο Στέφανος Καβαλλιεράκης είναι ιστορικός και συγγραφέας