Νέοι πολιτιστικοί πόλεμοι

Ν όμιζα ότι τέτοιες συγκρούσεις είναι πια στο βάθος της ιστορίας. Κι όμως, όπως διαβάσαμε χθες από την Πέπη Ραγκούση, υπήρξε αντίδραση για το σκηνικό της παράστασης από τη Λυρική Σκηνή της «Μαντάμα Μπατερφλάι», που ανεβαίνει στο Ηρώδειο σε σκηνοθεσία του Γάλλου Ολιβιέ Πι. Κάποιοι ενοχλήθηκαν διότι το σκηνικό είναι τα λογότυπα πολυεθνικών εταιρειών με έδρα την Αμερική – υπάρχουν λογότυπα και γιαπωνέζικων εταιρειών αλλά αυτά τα προσπερνούν επειδή «δεν ξέρω γιαπωνέζικα καρδιά μου». Οι καταγγέλλοντες, δηλαδή, δεν κατανόησαν ότι τα σήματα, αμερικανικά και γιαπωνέζικα, έχουν σχέση με την παράσταση, θεώρησαν ότι στο Ηρώδειο αναρτήθηκαν εμπορικά σήματα, κι ότι αυτό είναι διαφήμιση και δεν είναι πρέπον να αναρτώνται διαφημιστικά λογότυπα στον ιερό χώρο του Ηρωδείου διότι «σε τούτα δω τα μάρμαρα» και λοιπά. Η διαμαρτυρία, μάλιστα, πέρασε και σε συριζαϊκούς κύκλους που, μη έχοντας λάβει το μήνυμα των εκλογών της 21ης Μαΐου, θυμήθηκαν να επιτεθούν ακόμα και στη Μενδώνη. Βαρεμάρα.

Ας ηρεμήσουμε λίγο. Ο Ολιβιέ Πι φημίζεται για τα ιδιαίτερα ανεβάσματά του, με τα οποία μπορεί κανείς να συμφωνεί ή να διαφωνεί (εν προκειμένω, προσωπικά διαφωνώ, αλλά αυτό αφορά μόνο εμένα και τους φίλους μου). Η «ιαπωνική τραγωδία» του Πουτσίνι (στην οποία, η ιαπωνίς Μαντάμα του τίτλου ερωτεύεται αμερικανό υποπλοίαρχο) χρησίμευσε στον σκηνοθέτη για να φτιάξει ένα έργο λελογισμένης καταγγελίας του δυτικού καπιταλισμού που, λόγω παγκοσμιοποίησης, εισβάλλει σε τοπικές κουλτούρες αλλοτριώνοντάς τες.

Το αστείο είναι ότι όσοι εξανίστανται για «τα λογότυπα στο Ηρώδειο», κυρίως συριζαίοι ή συριζαίοι με πολιτικά, δεν κατανοούν ότι έχουν τοποθετηθεί εκεί για να καταγγείλουν τον δυτικό καπιταλισμό, ουσιαστικά δηλαδή τη Δύση – εμπεδωμένη πεποίθηση στο συριζέικο αφήγημα, που επιστρέφει ανανεούμενη συνεχώς. Είτε δεν κατάλαβαν το έργο είτε δεν το είδαν, το αποτέλεσμα είναι το ίδιο: ουσιαστικά καταγγέλλουν αυτό που πιστεύουν!

Πέρα από τη συριζέικη ευκολία όμως και τη μανία για αντιπαράθεση στο όνομα της ιδεολογίας, δεν είναι η πρώτη φορά που η δυτική διανόηση υπερασπίζει την ιαπωνικότητα, έχει συμβεί και στο παρελθόν. Υπενθυμίζω ότι η Δύση, της Γαλλίας προεξαρχούσης, είχε εντυπωσιαστεί, στα τέλη της δεκαετίας του 1970, με τον Ναγκίσα Οσιμα, που (παρότι κινηματογραφικά δυτικόφρων) είχε εμπνεύσει λατρεία για την αντοχή του ιαπωνικού πολιτισμού, με αφορμή την (ακραία για τα δικά μας μέτρα) ερωτική ταινία του «Η αυτοκρατορία των αισθήσεων». Η συζήτηση ερχόταν από παλιότερα, ο γάλλος στοχαστής και κριτικός Ρολάν Μπαρτ είχε περιγράψει τον πολιτιστικό εξαιρετισμό της Ιαπωνίας στο δοκίμιό του «Η αυτοκρατορία των σημείων» (εκδ. Ράππα), ενώ η συζήτηση για τις ιδιαιτερότητες της ιαπωνικής κουλτούρας κορυφωνόταν όταν εμείς βλέπαμε ιαπωνικές ταινίες, Κουροσάβα ή Μιζογκούτσι. Με ένταση αυτή η συζήτηση είχε γίνει γύρω από την ταινία του Γιασουχίρο Οζου, «Ταξίδι στο Τόκιο», στην οποία ένα ζευγάρι ηλικιωμένων που επισκέπτεται τα παιδιά του στο Τόκιο φρικάρει με τον μοντέρνο κόσμο και επιστρέφει στο χωριό.

Η συζήτηση δεν είναι χωρίς περιεχόμενο, αν και νομίζω (με τα λίγα που ξέρω) ότι ο βαθύς πολιτισμός της Ιαπωνίας, καταχωρισμένος στη γλώσσα και στην κουλτούρα, δεν απειλείται: η τάξη του χαϊκού, π.χ., δεν μοιάζει να κινδυνεύει από εισαγόμενους νεωτερισμούς, οι οποίοι είναι απαραίτητοι: ο κόσμος αλλάζει και όλα επηρεάζονται. Αυτό το ξέρουν στην Ιαπωνία.

Εμείς, πάλι, ίσως δεν το ξέρουμε. Γι’ αυτό βλέπουμε να ξεσπούν άσκοποι πολιτιστικοί πόλεμοι, που εμπνέονται από το «να γυρίσουμε πίσω» του Χριστόδουλου – ή από τις ιδέες των επιγόνων του στο κόμμα Νίκη. Αλλά όχι μόνο εκεί.