Μεταξύ συγκυρίας και ιστορίας

Το εκλογικό αποτέλεσμα της περασμένης Κυριακής το συνοδεύουν δύο σημεία στίξης: ένα θαυμαστικό κι ένα ερωτηματικό.

Θαυμαστικό – γιατί αποτέλεσε έκπληξη ουρανομήκη. Και γιατί είναι, από πολλές απόψεις, πρωτοφανές. Είναι η πρώτη φορά που το κόμμα που κυβερνά, μετά από μια πλήρη τετραετία, αυξάνει την εκλογική του δύναμη, ενώ ταυτόχρονα η αξιωματική αντιπολίτευση χάνει έναν στους τρεις ψηφοφόρους της. Πρώτη φορά, με εξαίρεση τις ιδιότυπες εκλογές-δημοψήφισμα του 1974, που η διαφορά ανάμεσα στο πρώτο και το δεύτερο κόμμα είναι αβυσσαλέα, ξεπερνά τις είκοσι μονάδες. Πρώτη φορά, που το πρώτο κόμμα συγκεντρώνει περισσότερες ψήφους από το δεύτερο, το τρίτο και το τέταρτο μαζί.

Μα πάνω από αυτό το πρωτοφανές και αναπάντεχο αποτέλεσμα αιωρούνται επίσης μια σειρά ερωτήματα που συνοψίζονται σε ένα, κεντρικό και μεγάλο: Ηταν ένα αποτέλεσμα που προέκυψε από τις περιστάσεις και εξηγείται με όρους συγκυρίας; Ή έχουμε να κάνουμε με μια νέα τομή στον πολιτικό χρόνο, μια αλλαγή ιστορικής εποχής;

Οι περισσότερες συζητήσεις και αναλύσεις αυτών των πρώτων, παραζαλισμένων ημερών αναζητούν την εξήγηση του εκλογικού μυστηρίου στα ψιλά γράμματα των εκλογών, σε τεχνικές, αριθμητικές και περιστασιακές όψεις της συγκυρίας. Φταίει η απλή αναλογική που έγινε παγίδα για τον ΣΥΡΙΖΑ, τον αιχμαλώτισε και τον υποχρέωσε να δίνει αδιέξοδες και αυτοδιαψευδόμενες απαντήσεις στο κεντρικό δίλημμα κάθε εκλογικής αναμέτρησης, το δίλημμα διακυβέρνησης. Φταίει που η ΝΔ έκανε μια πειθαρχημένη, στοχοπροσηλωμένη εκστρατεία, την ώρα που ο ΣΥΡΙΖΑ οργάνωνε μια υποδειγματικά κακή, αυτοκτονική καμπάνια. Φταίνε τα λάθη της τελευταίας στιγμής. Φταίει ο Βαρουφάκης που θύμισε το 2015, φταίει ο Κατρούγκαλος που έκανε να φρίξει η ισχυρότερη, μετά τους συνταξιούχους, ομάδα του εκλογικού σώματος, φταίει η ηθικά προβληματική διατύπωση του Τσίπρα για τους ψηφοφόρους της Χρυσής Αυγής. Και ούτω καθ’ εξής.

Αν ήταν οι περιστάσεις που διαμόρφωσαν το αποτέλεσμα, τότε η νέα προεκλογική καμπάνια που ξεκίνησε μπορεί να τις αλλάξει, να δημιουργήσει νέα δεδομένα. Και η επόμενη κάλπη να «διορθώσει» το αποτέλεσμα της προηγούμενης. Αν, όμως, σημαντική «διόρθωση» δεν προκύψει, αν η 25η Ιουνίου επιβεβαιώσει την 21η Μαΐου, θα είμαστε υποχρεωμένοι να εξηγήσουμε το αποτέλεσμα με όρους όχι συγκυρίας, αλλά Ιστορίας.

Ο μεγάλος σεισμός του 2012 είχε γεννήσει μια νέα πολιτική ισορροπία, γύρω από έναν νέο, χαμηλότερου επιπέδου αλλά λειτουργικό δικομματισμό. Οι δύο πόλοι του, ΝΔ και ΣΥΡΙΖΑ, άθροισαν 56,5% στις εκλογές του Ιουνίου 2012 και έφθασαν στο 72% τον Ιούλιο του 2019. Αυτή η ισορροπία έμοιαζε προορισμένη να διαρκέσει και να σημαδέψει έναν ολόκληρο ιστορικό κύκλο. Μα ξαφνικά (και απροειδοποίητα) γκρεμίστηκε στις εκλογές της περασμένης Κυριακής. Το σκορ 41-20 μαρτυρά ότι τα ανταγωνιζόμενα κόμματα δεν ήταν δύο σχετικά ισότιμοι διεκδικητές της εξουσίας, δεν ανταποκρίνονταν στο δικομματικό πρότυπο, αλλά σε ένα πρότυπο «κυρίαρχου κόμματος» ή σε ένα πολιτικό σύστημα που έχει περιγραφεί ως «σύστημα ενάμισι κόμματος».

Αν, λοιπόν, δούμε το αποτέλεσμα αυτό να επιβεβαιώνεται, έστω και με μικρή «διόρθωση», στις 25 Ιουνίου, αυτό θα σημαίνει, πρώτον, ότι ο «μικρός δικομματισμός» της εποχής της χρεοκοπίας έχει ανατραπεί οριστικά και αμετάκλητα. Οι βασικές εργοστασιακές ρυθμίσεις του πολιτικού συστήματος έχουν αλλάξει.

Η επιβεβαίωση θα σημαίνει, δεύτερον, ότι στα δεξιά του Κέντρου έχει ίσως προκύψει ένα νέο πολιτικό υποκείμενο. Οτι, με αναφορά στον Κυριάκο Μητσοτάκη, αλλά όχι με την παλιά λογική της δημιουργίας ενός ακόμη «προεδρικού κύκλου», σαν αυτούς που πάντα υπήρχαν στη γαλάζια παράταξη, διαμορφώνεται ένας πολιτικός χώρος πολύ ευρύτερου φάσματος από αυτόν που παραδοσιακά εκπροσωπούσε η ΝΔ. Τα αποτελέσματα της σταυροδοσίας, για παράδειγμα, η απρόσμενα μεγάλη απήχηση υποψηφίων που προέρχονται από την ιστορικά αντίπαλη πολιτική οικογένεια, ίσως μαρτυρούν ότι οι ωσμώσεις που δημιουργήθηκαν ιδίως στο δραματικό πρώτο εξάμηνο της διακυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ/ΑΝΕΛ και στο δράμα του δημοψηφίσματος έχουν ωριμάσει πια και έχουν ομογενοποιηθεί με έναν τρόπο που αλλάζει τα χαρακτηριστικά της ελληνικής Κεντροδεξιάς.

Και, τρίτον, μια επιβεβαίωση του εκλογικού αποτελέσματος θα σημαίνει επίσης ότι και στα αριστερά του Κέντρου ένα νέο πολιτικό υποκείμενο περιμένει να γεννηθεί. Ο ΣΥΡΙΖΑ δεν θα είναι πια, με τρόπο ανεπίστρεπτο, κόμμα εξουσίας. Θα ζήσουμε από εδώ και πέρα σε ένα σκηνικό με ένα κυρίαρχο κόμμα στα κεντροδεξιά και μια διασπασμένη, ασθενική αντιπολίτευση απέναντί του; Θα πάρει τη θέση και θα παίξει τον ρόλο του ΣΥΡΙΖΑ ένα ανανεωμένο και ανερχόμενο ΠΑΣΟΚ, στο οποίο, όπως θέλει ο αστικός μύθος που κυκλοφορεί, θα επιστρέψουν έτσι απλά μετανιωμένοι οι μετανάστες και οι πρόσφυγες του 2012 – 2015; Ή θα δημιουργηθούν στον μακρύ χρόνο οι προϋποθέσεις για τη γέννηση και στα αριστερά του Κέντρου ενός αντίστοιχα νέου πολιτικού υποκειμένου; Την απάντηση στο ερώτημα αυτό δεν θα μας τη δώσει μάλλον το αποτέλεσμα των επόμενων εκλογών. Η απάντηση ίσως ωριμάσει σε μακρύτερο εκλογικό χρόνο, που περιλαμβάνει την ενδιαφέρουσα δοκιμασία των αυτοδιοικητικών εκλογών του Οκτωβρίου και το τεστ των ευρωεκλογών, τον Ιούνιο του 2024.

Σε κάθε περίπτωση, επαναλαμβάνω το προφανές: η αποσυναρμολόγηση του πολιτικού συστήματος που έμοιαζε να έχει σταθεροποιηθεί τα προηγούμενα δέκα χρόνια και που είχαμε φθάσει να θεωρούμε δεδομένο και αμετακίνητο οδηγεί στην ανάγκη μιας νέας πολιτικής ισορροπίας. Η αναζήτησή της – στον χώρο της Κεντροαριστεράς προπάντων – θα είναι το πρώτο θέμα στην ατζέντα της επόμενης ημέρας.