Φερνάντο Αραμπάλ

Ο Αραμπάλ είναι μια ιδιάζουσα, παράταιρη θεατρική συγγραφική περσόνα. Χωρίς αμφιβολία είναι μια χαρακτηριστική περίπτωση του ισπανικού τρόπου, μείγμα λαϊκής φαντασίας, καθολικού θρησκευτικού λαϊκισμού και υπερρεαλιστικής φαντασίας. Κυριάρχησε ακόμη και στην εποχή του Φράνκο, αποσυνάγωγος και μονήρης, όπως και ο Λόρκα και ο Μπουνιουέλ. Είναι παράδοξο πως τα τελευταία είκοσι χρόνια απουσιάζει από όλες τις ευρωπαϊκές σκηνές, λες και δεν υπήρξε ποτέ κυρίαρχος. Σκεφτείτε πως ο Κουν και οι διάδοχοί του σχεδόν έπαιξαν τα άπαντά του. Χαρακτηριστικό γνώρισμα της θεατρικής περσόνας είναι πως μετέφρασε τον «ισπανισμό», τη γνωστή «εσπανισάντ», μέσω της γαλλικής γλώσσας, αφού έζησε χρόνια ως αυτοεξόριστος στο Παρίσι.

Υπάρχει μια ιδιότυπη «τρέλα» στην ισπανική ιστορία, αφού ζευγάρωσαν στους αιώνες γάλλοι άποικοι και Τσιγγάνοι από τη Βόρεια Αφρική. Ο Λόρκα ήταν «Γύφτος», Αιγύπτιος, ως σωματοδομή και ψυχισμό. Ο Αραμπάλ διαχειρίστηκε στα έργα του αυτή την ιδιότυπη «τρέλα», μείγμα τόλμης, ερωτικής διαθεσιμότητας, μελαγχολίας. Ο δικός μας Κώστας Ουράνης, στα ταξίδια του στην Ισπανία, έκανε έξοχο λογοτεχνικό σύμβολο της ισπανικότητας τη μούμια του αυτοκράτορά τους που «κοιμάται» ακόμη στο Εσκοριάλ, λατρευτικό φυλετικό σύμβολο, ανάλογο αργότερα με τις μούμιες του Λένιν και του Στάλιν στη Ρωσία.

Ο Αραμπάλ δεν έγραψε θέατρο χαρακτήρων ή ψυχολογικό. Δημιούργησε με ποιητικά υλικά «μύθους» ανάλογους με συγγένεια της ισπανικής ιδιοσυγκρασίας με τις αιγυπτιακές (Αιγύπτιος = Γύφτος) μούμιες των φαραώ. Το Θέατρο του Πανικού κατάγεται, όπως ο όρος φωνάζει, από τον Πάνα και τον πανικό φόβο που κυριεύει τα ζώα της ζούγκλας, όταν απειλούνται.

Στο Θέατρο Τέχνης

Τη σεζόν 1972-73 στο Υπόγειο του Θεάτρου Τέχνης ο Δημήτρης Χατζημάρκος σκηνοθετεί δύο μονόπρακτα του Αραμπάλ, την «Γκουέρνικα» και τον «Λαβύρινθο». Σημείωνα τότε στην κριτική μου στο «Βήμα»: «Φοβόμαστε πως πίσω από τον Αραμπάλ έχει δημιουργηθεί μια μυθολογία που είναι δυσανάλογα μεγαλύτερη από το μυθολογούμενο. Οι περισσότεροι γνωρίζουν περισσότερα για τα καμώματά του, παρά για τα έργα του. Βρίσκεται συνεχώς μέσα στο κέντρο της δημοσιότητας, μιλάει για τον εαυτό του, μιλούν γι΄ αυτόν, αλλά, στη Γαλλία τουλάχιστον, δεν τον αντιμετώπισαν σοβαρά ή μάλλον τον είδαν σαν μια αξιοπερίεργη περίπτωση απ΄ αυτές που τρέφουν το αδηφάγο κοινό, σαν ένα τρομερό παιδί – που έχει ενδιαφέρον περισσότερο για τον τρόπο με τον οποίο κάνει κάτι και όχι γι΄ αυτό που κάνει.

Η στήλη αυτή δεν έχει ταμπού και δεν φοβήθηκε ποτέ να εκθέσει τη γνώμη της και να εκτεθεί στην κρίση του χρόνου. Πιστεύει πως η περίπτωση Αραμπάλ είναι απ΄ αυτές τις γνωστές κατασκευές ειδώλων για να “ερεθίζονται” οι μπουρζουάδες. Και φαίνεται πως ο στόχος έχει χτυπηθεί. Μη σπεύσουν οι απλοϊκοί να ταυτίσουν τα καμώματά του με του Νταλί. Ο Νταλί, όταν τα άρχισε, είχε πίσω του έργο ατράνταχτο και, εξάλλου, τα καμώματα εκείνου δεν ερμηνεύουν το έργο του. Το έργο, όμως, του Αραμπάλ είναι ένα κάμωμα αυτό το ίδιο. Εν ονόματι μιας τραυματικής παιδικής ηλικίας, εν ονόματι ενός τραγικού καθαυτό ψυχογραφήματος βρισκόμαστε μάρτυρες ενός έργου χωρίς αποτελεσματικότητα, που το μόνο του προσόν είναι μια αυτοϊκανοποίηση του δημιουργού του.

Ονόμασε το θέατρό του “Πανικό” ο συγγραφέας, είναι σαφώς πανικόβλητος μπροστά στη ζωή πρώτα απ’ όλα. Το έργο του δεν έχει στόχο, δεν έχει ραχοκοκαλιά. Ενας πανικόβλητος άνθρωπος που γυρίζει τις πλάτες του στη ζωή δεν μπορεί να υπερασπίζεται καμιά αξία, ούτε υπάρχουσα ούτε μελλοντική. Η αγωνία του δεν είναι αγωνιστική, είναι σπασμός. Η ιστορία του ανθρώπου δεν γράφτηκε με τα όργανα του υπογαστρίου του, ούτε με πανικούς και εφιάλτες. Η αγωνία του ανθρώπου είναι μόχθος για να απαλλαγεί από το βασίλειο του εφιάλτη, δεν είναι αγώνας για να επιβάλει την τυραννία του εφιάλτη. Ας μη θολώνουμε τα νερά, νοθεύοντας την πρόθεση του Κάφκα με την υστεροβουλία του Αραμπάλ. Ο Κάφκα δείχνει μια κόλαση, ο Αραμπάλ τη ζει. Φοβόμαστε, μάλιστα, πως του αρέσει να τη ζει. Γι΄ αυτό πιστεύουμε πως η προβολή του έργου του, πέρα από τη μόδα, είναι μια εξαπάτηση, μια επικίνδυνη παγίδα.

Νόθος «ισπανισμός»

Ο “ισπανισμός” του είναι νόθος και η εκμετάλλευσή του δόλια. Δεν έχει κανένας παρά να συγκρίνει το έργο του με του Βάλιε Ινκλάν, του Λόρκα, του Μπουνιουέλ, ακόμα και του Πέντρολο, για να καταλάβει πως η Ισπανία στο έργο του είναι ανύπαρκτη, όταν δεν είναι καπηλεία. Παράδειγμα, το μονόπρακτο “Γκουέρνικα” που θρασύτατα προβάλλεται σαν μια “πράξη” ανάλογη με τη ζωγραφική του Πικάσο. Πέρα από το παιδαριώδες σχέδιο υπάρχει η παιδαριώδης γλώσσα. Ας πάψουμε επιτέλους να συγχέουμε την αφέλεια, την παιδικότητα και την απλότητα με την “απλοϊκή πόζα” που βγαίνει με στρίτζωμα. Οι “βρωμιές” του Αραμπάλ θυμίζουν ανέκδοτα μαθητού άρτι αποκολληθέντος από το κατηχητικό.

Τι να πει κανένας για το μονόπρακτο “Ο λαβύρινθος”, ότι κατόρθωσε ο Αραμπάλ να κάνει κόμικ τον Κάφκα; Η περιγραφή του “Λαβυρίνθου” είναι απλοποίηση ως την απελπισία του “Πύργου”. Η προσπάθεια φυγής του ήρωα και η δίκη του είναι “κλασική”, εικονογράφηση της “Δίκης”. Η Μικαέλα είναι κακέκτυπο της Λένης, η δίκη της πρώτης “Δίκης” του Κ., ο Ιουστίνος συμπύκνωση του Συνηγόρου του Ζωγράφου και του Παπά. Ενα πρόσωπο που κραυγάζει συνεχώς “διψώ” (αναμνήσεις από τα Καθολικά Πάθη και το “Salio” του Χριστού), ένας απόπατος από όπου πίνει, λίγες αναμνήσεις Ιονέσκο (συσσώρευση κουβερτών που γεμίζουν δωμάτια) και μια εξωτερική ταύτιση του μύθου με τα φασιστικά καθεστώτα και τις μεθόδους τους, και έχουμε μπροστά μας το “αηδές” πιάτο του Αραμπάλ.

Αοριστίες

Ας λείψουν επιτέλους αυτές οι αοριστίες που ταυτίζουν τέτοιες πράξεις με πολιτικές δραστηριότητες. Τι κουτοπονηριά είναι, τέλος πάντων, αυτή, να μας παρουσιάζουν κάποιους νεαρούς ως θύματα ενός ολοκληρωτικού καθεστώτος και να μη μας λένε τι έχουν κάνει; Οι άνθρωποι που βρίσκονται στις φυλακές του φασισμού κάτι έχουν κάνει, κ. Αραμπάλ, και τολμούν και το φωνάζουν. Αν δεν ξέρουν τι έχουν κάνει ή βρέθηκαν εκεί και δεν ξέρουν γιατί, είναι άξιοι για την τύχη τους.

Οι αοριστίες τρέφουν τους τυράννους, γιατί συντηρούν την κοινή υποψία και η κοινή υποψία είναι που συντηρεί την τυραννία. Αν ο Στέφανο του “Λαβυρίνθου” είναι, όπως πάει να φανεί, πολιτικός κρατούμενος, τότε είναι ο πιο ηλίθιος πολιτικός κρατούμενος του κόσμου. Αναγνωρίζει στον δεσπότη και δεσμώτη του το δικαίωμα να τον κρίνει, να τον συμπαθεί και να τον συγχωρεί. Δέχεται να συνδιαλλαγεί μαζί του, τρεις φορές εξαπατημένος τον εμπιστεύεται και προσφέρει τον εαυτό του απόδειξη για να θριαμβεύσει το σύστημά του.

Αν, βέβαια, δεχθούμε πως το έργο είναι ένας εφιάλτης που έβλεπε, όπως δηλώνει, ο Αραμπάλ, όταν υπέστη εγχείρηση στον πνεύμονα, μπορούμε να το κατανοήσουμε, αλλά δεν μας ενδιαφέρει. Το θέατρο είναι δημόσια εκδήλωση, είναι πράξη κοινωνική, δεν είναι αμφιθέατρο ιατρικής. Ωραία μας τα λένε οι εξ Ισπανίας εν Γαλλία εξόριστοι. Ο Ιουστίνος, μας λένε, είναι παμπόνηρος, οι συνεργάτες του παντοδύναμοι, ο λαβύρινθος χωρίς διέξοδο. Δεν υπάρχει ελπίδα. Δεν μπορείς να βγεις. Επειδή εμείς δε θέλουμε να νομίζουμε πως μπορεί να βγει κανείς από τον λαβύρινθο του Ιουστίνου, συμβουλεύουμε τον κ. Αραμπάλ να προσπαθήσει να βγει από τον εφιάλτη του. Ενας τρόπος υπάρχει: να ξυπνήσει».