Ποιος φοβάται τo debate

Ποια εκλογική αναμέτρηση είναι καλύτερη, αυτή που γίνεται με ή χωρίς τηλεμαχία; Για τις αναπτυγμένες δημοκρατίες της Δύσης, εκεί όπου οι προεκλογικές εκστρατείες διδάσκονται στα πανεπιστήμια και για την επικοινωνιακή τους πρωτοπορία, η διεξαγωγή debate εδώ και δεκαετίες δεν αποτελεί καν ερώτημα. Είναι δεδομένη ρουτίνα, παραδοσιακή συνθήκη, αυτονόητη επιλογή – και η τηλεοπτική σύγκρουση όχι μόνο γίνεται κανονικά, αλλά πολλές φορές διαμορφώνει κλίμα που φτάνει μέχρι την κάλπη. Η ιστορία των τηλεμαχιών είναι γνωστή σε όλους: στις ΗΠΑ έζησαν πρώτοι την αλλαγή που έφερε η τηλεοπτική μετάδοση μιας προεκλογικής κουβέντας μεταξύ υποψήφιων προέδρων, βγάζοντας πρόεδρο έναν γοητευτικό Τζον Κένεντι απέναντι σε έναν κάθιδρο Ρίτσαρντ Νίξον. Στη Γαλλία παραδοσιακά τα debates είναι μιντιακό γεγονός και οι θεαματικότητές τους μεγάλες, χωρίς καν οι υποψήφιοι να στέκονται όρθιοι μπροστά σε κοινό – μιλάμε όμως για την ίδια χώρα που έκανε viral μια δύσκολη συνέντευξη του Εμανουέλ Μακρόν στο TikTok. Στη Γερμανία το ίδιο το εκλογικό τους σύστημα υποχρεώνει τους αρχηγούς σε δημόσιο διάλογο: συζητούν ακόμα και μετά το εκλογικό αποτέλεσμα, ενόψει των μηνών διαβουλεύσεων που θα ξεκινήσουν για τον σχηματισμό κυβέρνησης συνεργασίας.

Ανάμεσα στα κόμματα. Για την Ελλάδα, από την άλλη, η τηλεμαχία είναι πολεμική διαδικασία πολλών φάσεων. Η πρώτη φάση, η πιο κρίσιμη αλλά και η πιο προβλέψιμη, γίνεται ανάμεσα στα κόμματα: πόσα debates θα γίνουν, με ποιους συμμετέχοντες, με ποιους κανόνες; Στις περίφημες διακομματικές επιτροπές, οι συντηρητικές αποφάσεις, αυτές που καταλήγουν στην όσο λιγότερη αλληλεπίδραση, έχουν παράδοση. Οι πολιτικοί, σε νεκρό χρόνο, εμφανίζονται πάντα υπέρ τού μεταξύ τους ελεύθερου διαλόγου, προωθούν αμερικανικού τύπου debate στη θεωρία, όταν όμως έρχεται η ώρα, οι κανόνες που μπαίνουν οδηγούν στο ακριβώς αντίθετο αποτέλεσμα. Και αυτό καθώς τα κομματικά επιτελεία ξέρουν πως μια λάθος φράση, ακόμα και ένα λάθος κοίταγμα, μπορεί να καθορίσει τη δημόσια συζήτηση τις κρίσιμες τελευταίες μέρες, αλλάζοντας τη γνώμη όσων (αρκετών ακόμα) δεν έχουν αποφασίσει τι θα κάνουν πίσω από το παραβάν – και κυρίως των νεότερων, της Ελλάδας κάτω των σαράντα, οι κύριοι εκπρόσωποι της οποίας το πιο πιθανό είναι να μη δουν ολόκληρη την τηλεμαχία, αλλά μόνο τα κομμένα αποσπάσματα, αναρτημένα από σατιρικούς λογαριασμούς και στρατευμένα τρολ.

Οι δημοσιογράφοι. Η δεύτερη φάση ξεκινάει όταν στο πεδίο της μάχης μπουν οι δημοσιογράφοι. Αυτοί είναι που, γνωρίζοντας το ασφυκτικό πλαίσιο που έχει επιλεγεί και το οποίο καλούνται να υπηρετήσουν, αναγνωρίζουν πως ο ρόλος τους θα είναι αρκετά περιορισμένος, περισσότερο από τις φορές που βρίσκονται μπροστά σε έναν πολιτικό αρχηγό, ένας προς έναν, για μια προεκλογική συνέντευξη. Και γι’ αυτό διεκδικούν όσο μεγαλύτερη ευελιξία μπορούν, ώστε να παραγάγουν μια συζήτηση (και ένα τηλεοπτικό προϊόν) που θα έχει ενδιαφέρον. Αυτή τη φορά, στην ελληνική τηλεμαχία του 2023, η διεκδίκηση αφορούσε τη δυνατότητα «ελεύθερης ερώτησης» στον έκτο γύρο αντί του καταληκτικού μονολόγου στον οποίο συμφώνησαν τα κόμματα, ώστε τουλάχιστον οι πέντε συμμετέχοντες δημοσιογράφοι (Ράνια Τζίμα, Αντώνης Σρόιτερ, Μάρα Ζαχαρέα, Γιώργος Παπαδάκης, Σία Κοσιώνη) να έχουν τη δυνατότητα να ρωτήσουν από μία φορά τους έξι συμμετέχοντες κοινοβουλευτικούς αρχηγούς (Κυριάκος Μητσοτάκης, Αλέξης Τσίπρας, Νίκος Ανδρουλάκης, Δημήτρης Κουτσούμπας, Κυριάκος Βελόπουλος και Γιάνης Βαρουφάκης).

Η κύρια μάχη. Η τρίτη φάση είναι το ίδιο το debate: από τη στιγμή που οι αρχηγοί μπαίνουν μέσα στο Ραδιομέγαρο της ΕΡΤ μέχρι εκείνη που οι κάμερες θα σταματήσουν να γράφουν, η κυρίως πράξη του πολέμου βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη. Η σκηνοθετική άποψη που, κατά τον Βαγγέλη Μεϊμαράκη, «έβγαζε» στο πλάνο τον Αλέξη Τσίπρα δέκα πόντους ψηλότερο το 2015 έμεινε στην Ιστορία και για την προσοχή στην παραμικρή λεπτομέρεια που θα μπορούσε, με κάποιο τρόπο, να καθορίσει την οπτική των τηλεθεατών για τα πρόσωπα που παίρνουν τον λόγο. Η τρίτη φάση, άλλωστε, γίνεται με στόχο την τέταρτη, δηλαδή τον απόηχο της τηλεμαχίας, που αναγκάζει τα επιτελεία των κομμάτων, ό,τι κι αν έχει συμβεί, να αυτοανακηρύσσουν τον δικό τους πρόεδρο νικητή μετά το πέρας του debate. Η αίσθηση που μένει είναι πιο ισχυρή από την ίδια την επίδοση.

Χωρίς σημασία και ουσία. Επί της ουσίας, ξέρουμε από τώρα τι πρόκειται να συμβεί την Τετάρτη το βράδυ. Κι αν όλοι οι αρχηγοί πάνε επαρκώς προετοιμασμένοι, αν αποφύγουν το μεγάλο λάθος, τότε το debate δεν θα έχει καμία απολύτως παρεμβατική σημασία – θα είναι απλώς μια ευκαιρία να γκρινιάξουν όλοι (ακόμα κι εκείνοι που συμμετείχαν) για την έλλειψη ουσιαστικού διαλόγου. Ποιον εξυπηρετεί πραγματικά άρα το debate, έτσι όπως γίνεται; «Οσο γίνεται, ακόμα κι έτσι όπως γίνεται, κανείς δεν μπορεί να σε κατηγορήσει πως φοβήθηκες ή αρνήθηκες να το κάνεις. Αν είναι βαρετό, φταίει πάντα ο αντίπαλος», απαντάει μπαρουτοκαπνισμένο στέλεχος κόμματος που έχει βρεθεί σε κομματικό επιτελείο προετοιμασίας ενός πολιτικού αρχηγού για τηλεμαχία.