Δεν είμαστε η τύχη μας

«[…]περιφρόνησε την Τύχη».

Σενέκας, Περί Πρόνοιας

Οι εκδόσεις Καρδαμίτσα φέρνουν στο εκδοτικό προσκήνιο τη βραβευθείσα απ’ την Ακαδημία Αθηνών μονογραφία, Η Ειμαρμένη στην αρχαία φιλοσοφία. Μεταφυσικές – Φυσικές – Γνωσιολογικές – Ηθικές θεωρήσεις, του καθηγητή και ερευνητή φιλοσοφίας, Παναγιώτη Ι. Ηλιόπουλου. Ο συγγραφέας κατορθώνει μέσα απ’ την ανάλυση της έννοιας της «Ειμαρμένης» απ’ τους Προσωκρατικούς έως και τους ύστερους Στωικούς φιλοσόφους -λ.χ. ο Βοήθιος- να παρουσιάσει, να αναλύσει διεξοδικώς και να κρίνει την αμφίσημη τραγωδία της ανθρώπινης ύπαρξης. Πιο συγκεκριμένα, η Ειμαρμένη είναι ο εφιάλτης της ανθρώπινης ύπαρξης, διότι αφενός ανήκει στον κόσμο του «ανοίκειου», του «αγνώστου» για αυτήν, και αφετέρου είναι το αναγκαίο της πέρασμα στον κόσμο, στην αντικειμενική πραγματικότητα, τη Φύση. Η Ειμαρμένη προκαλεί τρόμο, διότι αποκαλύπτει την αδάμαστη και βίαια υπαρκτική κατάσταση του ανθρώπου, δηλαδή την απολυταρχία των κοσμικών νόμων και την ευθύνη του ανθρώπου στη βίωση ενός αυθεντικού βίου, ενός βίου βάσει αυτών των νόμων- διαφορετικά θα τιμωρηθεί απ’ τις Ερινύες, αν τολμήσει να τους υπερβεί.

Στην αρχαία πρώιμη ελληνική φιλοσοφία εν αρχή είναι η Ειμαρμένη, δηλαδή το καθορισμένο μέρος ζωής που αναλογεί, που μοιράζεται στον άνθρωπο χάρη στις εξωτερικές δυνάμεις των θεών ή δαιμόνων, και η συνακόλουθη ευθύνη που έχει απέναντί της. Η αναγκαιότητα της ολοκλήρωσης ενός συγκεκριμένου σχεδίου ζωής για τον κάθε άνθρωπο, όπως ακριβώς συντελέστηκε απ’ τη βούληση των προαναφερθεισών δυνάμεων, καθώς και η αποδοχή του απ’ τα υποκείμενά της συνοψίζουν την αρχαία ελληνική σκέψη μέχρι την εμφάνιση της Κυνικής σχολής, στην οποία η Ειμαρμένη αλλάζει νόημα και κατανικάται με την «αρωγή των εσωτερικών δυνάμεων του ανθρώπου, και αυτές οι δυνάμεις δεν είναι άλλες από τις βουλητικές.[…] Στη βία της τύχης και της ζωής ο κυνικός φιλόσοφος έχει αντιτάξει την ορθή χρήση των λογισμών του (χρήσις φαντασιών)», σημειώνει ο Παναγιώτης Ι. Ηλιόπουλος. Για τους Κυνικούς η ζωή είναι αγώνας κατά τον οποίο ο φιλόσοφος θα πρέπει να ζήσει τόσο έντονα, ώστε όταν θα έρθει ο Χάροντας να τον πάει στον Κάτω Κόσμο, να φοβάται να τον πάρει μαζί του, διότι θα αντικρίσει έναν εραστή της ζωής που προσβλέπει μέσα απ’ τον ορθό και πρακτικό λόγο σε μια διαρκή ευδιαθεσία, έναν άνθρωπο που αντιστέκεται στις προκαθορισμένες αρχές της Μοίρας και της κοινωνίας του χάρη στη δημιουργία νέων σημασιών, αρετών και εννοιών.

Ομως η τελείωση αυτής της θέσης συμβαίνει απ’ τη Στωική φιλοσοφία, διότι εκεί η Ειμαρμένη δεν ταυτίζεται με το πεπρωμένο και την τύχη, αλλά είναι ο βασικός νόμος του αίτιου και του αιτιατού στο σύμπαν, στο οποίο υπάρχει αμοιβαία επίδραση όλων των επιμέρους όντων και λόγων αναμεταξύ τους. Αυτό σημαίνει ότι άνθρωπος επηρεάζει και επηρεάζεται απ’ τις πράξεις του, βρισκόμενος σ’ έναν κόσμο που μπορεί ως έναν βαθμό να γνωρίσει, διότι του είναι «οικείος», εφόσον μπορεί να του αποκαλυφθεί εν μέρει χάρη στην έλλογη, συνειδητή, ενάρετη και ενεργή συμμετοχή του ανθρώπου σε αυτόν.

Βάσει των παραπάνω διανοίγεται μια νέα φιλοσοφική προβληματική: πώς μπορεί ο άνθρωπος να διαχειριστεί τη ζωή του, εφόσον αρκετά πράγματα του έχουν «δοθεί» από δυνάμεις που δεν διαχειρίζεται ο ίδιος, όπως είναι οι γονείς του, η κοινωνική τάξη του, κ.τ.λ.; Για τους Στωικούς δεν χαρακτηριζόμαστε εξ ολοκλήρου από αυτή την «κληρονομιά» όσον αφορά την ηθική ανάπτυξή μας. Δεν είμαστε η τύχη μας, αλλά οι επιλογές μας και όσο αυτές προσβλέπουν στην αρμονική συνύπαρξη μας με τον εαυτό μας, τους άλλους και τη Φύση, τότε μπορούμε να ξεπεράσουμε τη δοθείσα μοίρα μας.

«Γιατί», όπως γράφει και Βασίλης Βασιλικός στο Εκτός των τειχών, «τα λουλούδια ανθίζουν παντού. Πάνω στα ξερά βράχια, μέσα στις σκισμάδες των φυλακών. Εξαρτάται για ποια λουλούδια μιλάμε. Για κείνα που είναι μες στα θερμοκήπια, προστατευόμενα και γι’ αυτό σάπια, ή για τ’ άλλα που μεγαλώνουν κόντρα στον άνεμο και τις βροχές;».

Η φιλοσοφική παιδεία

Η «άνθιση των λουλουδιών» προϋποθέτει τη μαθητεία τους σ’ έναν νέο τρόπο ζωής: σ’ εκείνο της φιλοσοφικής παιδείας, ο οποίος μέσω της εμπράγματης γνώσης και βίωσης της Λογικής, της Ηθικής και της Αισθητικής, επιτρέπει στον μυημένο να ζήσει τον Κόσμο ως απελευθέρωση του σώματός του απ’ το ανοίκειο. Αυτή η παιδεία αποτελεί φιλοσοφική και πολιτική δράση του απωθημένου, ελεύθερου και παγκόσμιου σώματος, δηλαδή την επαναφορά, την εκ νέου ανακάλυψη του αρχέγονου έρωτα για τη ζωή μέσα απ’ την αμφισημία του απολλώνιου βλέμματος και του διονυσιακού πάθος. Αυτή αμφισημία επιτρέπει τον πραγματικό διάλογο, την πραγματική συνάντηση με τον Αλλο, διότι τότε αποσύρεται το ανοίκειο που επιφέρει οποιαδήποτε κληρονομιά και οι άνθρωποι συνδέονται ξανά υπό το ακόλουθο πρίσμα: τον αγώνα να καταλάβουν και να ζήσουν τον κόσμο στην ολότητά του, παρόλο που αποτυγχάνουν διαρκώς – η σισύφεια καταγωγή του ανθρώπινου είδους.

Αυτό είναι το μεγάλο μάθημα που δίνει το βιβλίο του Παναγιώτη Ι. Ηλιόπουλου, το οποίο ήταν αναγκαίο και ζωογόνο για τα ελληνικά γράμματα, όπως σημειώνει εύστοχα ο αναπληρωτής καθηγητής Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας του Πανεπιστήμιου της Βιέννης, Γιώργος Καραμανώλης.

Ο Γ.Κ. Μιχαηλίδης είναι μεταπτυχιακός φοιτητής Φιλοσοφίας, μεταφραστής και υπεύθυνος της γραμματείας του Ινστιτούτου Φιλοσοφίας, ΙWPR (Institute for World Philosophical Research)

{1BSYG}Παναγιώτης {LF}Ι. Ηλιόπουλος{1BSYG}{CR}{2BTIT}Η Ειμαρμένη στην αρχαία φιλοσοφία {CR}Μεταφυσικές – {LF}Φυσικές -Γνωσιολογικές – Ηθικές θεωρήσεις{2BTIT}{CR}{3BEKD}Εκδ. Ινστιτούτο του Βιβλίου – Καρδαμίτσα, Αθήνα 2022, σελ. 440{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 29,68 ευρ{4BTIM}ώ