Συναίνεση, η λέξη-κλειδί

Και κάτι τελευταίο, το πιο σημαντικό απ’ όλα: το ΟΧΙ σημαίνει ΟΧΙ. Ακριβέστερα, μόνο το ΝΑΙ σημαίνει ΝΑΙ. Στην Ισπανία, στο Βέλγιο, στη Βρετανία και στη Σουηδία, οποιαδήποτε σεξουαλική πράξη χωρίς σαφή συναίνεση θεωρείται βιασμός. Αλλά μερικές φορές ούτε αυτό είναι αρκετό.

Η συναίνεση παραμένει πράγματι η λέξη-κλειδί σε αυτή τη συζήτηση. Οπως έδειξε όμως το κίνημα #MeToo, το περιεχόμενο αυτής της λέξης συνεχώς επαναπροσδιορίζεται. Με άλλα λόγια, η παρ. 4 του άρθρου 336 του Ποινικού Κώδικα που αναφέρει ότι «Οποιος, εκτός από την περίπτωση της παρ. 1, τελεί γενετήσια πράξη χωρίς τη συναίνεση του παθόντος, τιμωρείται με κάθειρξη έως δέκα έτη» (η παρ. 1 προβλέπει την ίδια ποινή για όποιον «με σωματική βία ή με απειλή σοβαρού και άμεσου κινδύνου ζωής ή σωματικής ακεραιότητας εξαναγκάζει άλλον σε επιχείρηση ή ανοχή γενετήσιας πράξης») δεν είναι αρκετή. Διότι ακόμη και το ΝΑΙ δεν είναι ποτέ απόλυτο, είναι ένα ΝΑΙ υπό προϋποθέσεις και όταν αυτές οι προϋποθέσεις δεν τηρούνται, το ΝΑΙ παύει να ισχύει.

Ιστορικά, βιασμός νοούνταν μόνο όταν υπήρχε βία. Αλλά κι αυτό έχει πλέον αναθεωρηθεί. «Μια γυναίκα που ενδίδει επειδή φοβάται ότι θα χάσει τη δουλειά της, ότι δεν θα μπορεί πλέον να θρέψει τα παιδιά της, πρέπει να δεχθούμε ότι συναινεί;», αναρωτιέται στη «Libération» η Κατρίν Λε Μαγκρές, πρώην πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Ενωσης κατά της βίας στον χώρο εργασίας. «Οχι».

Και τότε τι κάνει;
Οι γυναίκες που υφίστανται σεξουαλική παρενόχληση, και πολύ περισσότερο κακοποίηση, πολύ συχνά το θάβουν μέσα τους, καθώς φοβούνται την έκθεση, τον εξευτελισμό, την εκδίκηση. Είναι κάτι που ξεχνούν οι αφελείς, και κάνουν πως ξεχνούν οι πονηροί, όταν εκφράζουν την έκπληξή τους επειδή μια καταγγελία γίνεται συχνά πολύ καιρό μετά την πράξη.

Οι πιο αποφασισμένες, και οι πιο γενναίες, καταφεύγουν στις Αρχές, όπως έκανε η Ελένη, καταγγέλλοντας στο Βέλγιο τον ευρωβουλευτή Αλέξη Γεωργούλη ότι τη βίασε και της προκάλεσε σωματική βλάβη. Η εκδικητική δημοσιοποίηση του ονόματός της τρία χρόνια αργότερα στην Ελλάδα προκάλεσε το γνωστό λιντσάρισμα, με πρωταγωνίστριες δυστυχώς και πολλές γυναίκες. Μία είπε ότι γελάει μ’ αυτά που ακούει, μια άλλη αναπαρήγαγε ένα χυδαίο πρωτοσέλιδο, μια τρίτη εξέφρασε τη βεβαιότητα ότι ένας γοητευτικός άνδρας δεν έχει ανάγκη να ασκήσει βία αφού έχει όποια θέλει, μια τέταρτη αναρωτήθηκε μήπως «όλο αυτό είναι στημένο».

Εχει πολύ δρόμο λοιπόν να διανύσει ακόμη η ελληνική κοινωνία για να μπορεί να ισχυρίζεται ότι αντιμετωπίζει αποτελεσματικά τον σεξισμό, που ξεκινά από τα δήθεν αθώα αστεία και φτάνει στον βιασμό. Μια ασφαλής συνταγή είναι η αντιγραφή επιτυχημένων παραδειγμάτων: νόμων που έχουν ψηφίσει οι σκανδιναβικές χώρες ή η Ισπανία, εκστρατειών που έχουν γίνει στην Αμερική ή τη Γαλλία. Το 2006, η αφροαμερικανίδα ακτιβίστρια από το Μπρονξ Ταράνα Μπερκ πρωτοχρησιμοποίησε τη φράση «Me Too», ζητώντας από τις γυναίκες να μοιραστούν ένα κοινό τους βίωμα. Το 2017, η γαλλίδα δημοσιογράφος Σάντρα Μίλερ προχώρησε ένα βήμα παρακάτω: με μια σειρά από tweets με hashtag “#BalanceTonPorc” κάλεσε τις γυναίκες να «καταγγείλουν το γουρούνι τους», αποκαλύπτοντας το όνομά του και τις λεπτομέρειες κάποιας παρενόχλησης που δέχθηκαν στη δουλειά. Η ίδια κατήγγειλε τον Ερικ Μπριόν, πρώην διευθυντή της Equidia.

«Είχα κρατήσει τόσον πολύ καιρό το μυστικό μου μέσα μου, που τελικά εξερράγη», είπε η Μίλερ στη «Libération». «Δεν έβλεπα γιατί έπρεπε να συνεχίσω να κρύβω την ταυτότητα αυτού του ανθρώπου. Πρέπει να καταγγέλλουμε τη βία στη βάση της, όταν πρωτοδιατυπώνεται σεξιστικός και μισογυνικός λόγος. Μπορούμε τότε να ελπίζουμε να αποφύγουμε την κλιμάκωση».

Δύο ημέρες μετά τα tweets της Μίλερ, η αμερικανίδα ηθοποιός, παραγωγός και σχεδιάστρια μόδας Αλίσα Μιλάνο, θύμα και η ίδια σεξουαλικής επίθεσης σε γυρίσματα κατά τη δεκαετία του 1990, χρησιμοποίησε το “Me Too” ως hashtag. Εναν χρόνο αργότερα, είχαν αποσταλεί ένα εκατομμύριο μηνύματα. Ενα νέο κίνημα είχε ξεκινήσει, που θα απλωνόταν σε πολλές χώρες, θα λύτρωνε γυναίκες, θα αποκάλυπτε άνδρες, θα έφερνε στην επιφάνεια την αδιαφορία, την άγνοια, τον φανατισμό, τα κόμπλεξ, την υποκρισία. Από τέτοια, βλέπουμε άφθονα τις τελευταίες ημέρες στην ελληνική επικράτεια.

Tαράνα Μπερκ (1973 -)
Δεν είχε φανταστεί τις αντιδράσεις
Οταν η Μπερκ διαπίστωσε το 2017 ότι το hashtag με τις δικές της δύο λέξεις έγινε viral, πίστεψε ότι είχε έρθει επιτέλους η στιγμή να δοθεί στη σεξουαλική βία η προσοχή που της αξίζει. Δεν είχε υπολογίσει όμως κάτι. «Εν τη αφελεία μου», λέει σήμερα, «δεν μπορούσα να φανταστώ ότι θα συναντούσε αντιδράσεις η απαίτησή μας για συναίνεση, για να σταματήσουν οι βιασμοί». Πολύ γρήγορα είδε ανθρώπους να λένε ότι «η κουλτούρα της ακύρωσης έχει παραγίνει», να αποκαλούν τα θύματα ψεύτρες, να καταγγέλλουν την απουσία δικαιοσύνης για τους δράστες. «Ακόμη και άνδρες που δεν έχουν κάνει ποτέ κάτι κακό προτιμούν να μην ασχολούνται». Εκείνη πάντως δεν θα σταματήσει να ασχολείται: την ερχόμενη Τετάρτη το απόγευμα θα εκφωνήσει ομιλία στο Οχάιο, στο πλαίσιο του Μήνα Συνειδητοποίησης των Σεξουαλικών Επιθέσεων. Και θα συνεχίσει.