Νικητές και ηττημένοι

Ας προσποιηθούμε για μια στιγμή ότι παίρνουμε στα σοβαρά αυτή την συζήτηση που επαναλαμβάνεται μονότονη – και αφόρητα υποκριτική – περί κυβερνήσεων συνεργασίας, των «νικητών» ή των «ηττημένων». Ας κάνουμε ότι παίρνουμε στα σοβαρά είτε τις προειδοποιήσεις Μητσοτάκη – «προσοχή, αν ψηφίσετε ΠΑΣΟΚ μπορεί να βρεθείτε με πρωθυπουργό Τσίπρα και υπουργό Οικονομικών, θεός φυλάξοι, Βαρουφάκη». Είτε τις διαβεβαιώσεις Τσίπρα – «όχι, εμείς ποτέ, αν δεν είμαστε πρώτο κόμμα, κυβέρνηση συνεργασίας δεν κάνουμε» (τότε γιατί ψηφίσατε την απλή αναλογική; ρωτά δίχως να παίρνει απάντηση η απλή λογική). Είτε τις αιχμές Τσακαλώτου και Δραγασάκη – «γιατί όχι; αν το δεύτερο με τα υπόλοιπα, μικρότερα κόμματα συγκεντρώσουν το 47-48% γιατί να μην κάνουν κυβέρνηση; Ποιος θα είναι ηττημένος με 48%;». Ας πούμε, τέλος, ότι δεχόμαστε ως λογική και την υπόθεση Τσίπρα πως, αν ο ΣΥΡΙΖΑ είναι πρώτος, οι όροι του Ανδρουλάκη και οι όρκοι του Βαρουφάκη («να μου κοπεί το χέρι»), θα πάνε περίπατο.

Ας φανταστούμε, λοιπόν, για τη νύχτα των εκλογών ένα σενάριο όπου, «νικητές» ή «ηττημένοι», βρίσκονται κάποιοι πρόθυμοι να συνεργαστούν και αθροίζουν 151 έδρες. Και όπου η συζήτηση σχηματισμού κυβέρνησης ανοίγει, στην πρώτη, τη δεύτερη ή την τρίτη εντολή, με τις καλύτερες προθέσεις Τι θα γίνει; Μέσα στα τρία 24ωρα που διαρκεί, κατά το Σύνταγμα, η διερευνητική εντολή, θα πρέπει οι διαφορές που σήμερα παρουσιάζονται ως αβυσσαλέες να γεφυρωθούν, τα μεγάλα θέματα της διακυβέρνησης που σήμερα μένουν εκτός συζήτησης, εκτοπισμένα από τη σκανδαλολογική ευκολία, να μπουν στο τραπέζι για να βρεθούν πραγματικές συγκλίσεις και αυτή η βαριά ατμόσφαιρα, όπου η αντιπαράθεση προϋποθέτει την ηθική απαξίωση του αντιπάλου, την ηθική εξόντωσή του και η προεκλογική καμπάνια περνά μέσα από μια υψηλή παραγωγή τοξικών αποβλήτων στο Διαδίκτυο, με ένα θαύμα, να καθαρίσει.

Σε αυτές τις συνθήκες, ακόμη κι αν το θαύμα συντελεστεί, είναι δύσκολο να προκύψει κάτι καλύτερο από μια εύθραυστη, απρόθυμη συνεργασία αμοιβαίας καχυποψίας, με πρόχειρα, προσχηματικά προγραμματικά μπαλώματα και μια σύνθεση που, κατά τα ειωθότα, θα μοιράζει τις ευθύνες και τα προνόμια της εξουσίας με κάποιον αλγόριθμο – εσύ τον υπουργό, εγώ τον αναπληρωτή, ο τρίτος τον υφυπουργό, σε μια συμβίωση αλληλεξουδετέρωσης. Εως ότου, κάποια στιγμή, με κάποια αφορμή, κάποιος από τους εταίρους τραβήξει το χαλί. Και όλα αρχίσουν από την αρχή – τον επόμενο Μάιο, για παράδειγμα, όπου θα ξαναβρεθούμε όλοι στις κάλπες των ευρωεκλογών.

Κι όμως. Η ατζέντα της επόμενης ημέρας, της επόμενης τετραετίας, είναι βαριά. Πρόχειρη απαρίθμηση: Η επόμενη κυβέρνηση – όπως προειδοποίησε ο Γιάννης Στουρνάρας – δεν θα είναι τόσο τυχερή δημοσιονομικά όσο η απερχόμενη, θα πρέπει να κινηθεί σε ένα περιβάλλον πολύ πιο περιοριστικό. Το παράθυρο ευκαιρίας που μας δίνει η περίοδος προνομιακής προστασίας του δημόσιου χρέους από τους κινδύνους των αγορών θα πλησιάζει προς το όριό του. Μεταρρυθμίσεις που ξεκίνησαν (η ψηφιοποίηση του Δημοσίου, για παράδειγμα) θα πρέπει να ολοκληρωθούν και εκείνες, οι κρισιμότερες, που διαρκώς αναβάλλονται (ο εκσυγχρονισμός της Δικαιοσύνης, προπάντων) πρέπει να ολοκληρωθούν, για να μη χαθεί η ευκαιρία. Η επόμενη μέρα στην Τουρκία, εξαιρετικά αβέβαιη, θα ανοίξει νέες ευκαιρίες επίλυσης προβλημάτων ή νέες πηγές κινδύνων. Η μεγάλη διαγενεακή ρήξη, που χρόνια τώρα εξελίσσεται και κάθε τόσο παίρνει εκρηκτική μορφή (δολοφονία Γρηγορόπουλου, Τέμπη) απαιτεί αλλαγή προτεραιοτήτων. Και η απο-νομιμοποίηση της πολιτικής, η αναβράζουσα δυσπιστία των πολιτών απέναντι σε ό,τι κινείται στη δημόσια σφαίρα, θα πρέπει να αντιμετωπιστούν πριν γεννήσουν τέρατα ή τραγωδίες.

Μια κυβέρνηση, στηριγμένη σε ευρεία πλειοψηφία, προγραμματικές συναινέσεις και συμβιβασμούς θα ήταν – είναι νομίζω προφανές – σε πολύ καλύτερη θέση να διαχειριστεί ευκαιρίες και κινδύνους και να επιβάλει δύσκολες αλλαγές, από ό,τι μια αυτοδύναμη, μονοκομματική πλειοψηφία, που θα ξεκινούσε τον βίο της δίχως καν περίοδο χάριτος. Αλλά τι είναι αυτό που κάνει τις κυβερνήσεις συνεργασίας να μοιάζουν μια τόσο δύσκολη, μη ρεαλιστική σχεδόν λύση;

Το εμπόδιο δεν είναι οι αριθμοί, οι συσχετισμοί, οι «νικητές» και οι «ηττημένοι». Είναι αυτή η πολυσυζητημένη, μα τόσο βαθιά ριζωμένη αντίληψη της πολιτικής ως παίγνιο μηδενικού αθροίσματος, όπου όλα εξαντλούνται σε έναν ολοκληρωτικό ανταγωνισμό για την εξουσία. Οπου, για παράδειγμα, ακόμη και προ του κινδύνου της χρεοκοπίας τα πολιτικά κόμματα θεωρούν αδιανόητη μια ελάχιστη συνεννόηση (όπως εκείνη που επέτρεψε σε Ιρλανδούς και Πορτογάλους να αντιμετωπίσουν με πολύ μικρότερο κόστος τη μνημονιακή τους περιπέτεια), αφού το να κερδίσουν «πόντους» ο ένας εις βάρος του άλλου είναι αυτονόητα σημαντικότερο. Ή όπου, εντελώς πρόσφατο παράδειγμα, όταν ένας ευρωβουλευτής κατηγορείται για ένα βαρύ και ατιμωτικό αδίκημα, σημασία δεν έχει τι έκανε αλλά με ποιο κόμμα εκλέχθηκε. Και όπου, και στο όνομα του πολιτικού οφέλους, μπορεί, δίχως δεύτερη σκέψη, η γυναίκα που βρήκε τη δύναμη να καταγγείλει την κακοποίησή της, να παραδοθεί σε μια δεύτερη, συμβολική κακοποίηση, σ’ ένα μακελειό.

Αυτή η «μεσανατολίτικη» πολιτική κουλτούρα έχει βαθιές ρίζες. Δεν αλλάζει από τη μια μέρα στην άλλη. Αλλά κάποτε πρέπει να αρχίσει μια προσπάθεια αλλαγής της. Αυτές οι τέσσερις εβδομάδες που μας χωρίζουν από την Κυριακή των εκλογών θα μπορούσαν να είναι μια ευκαιρία. Δεν πετώ στα σύννεφα, ούτε περιμένω θαύματα. Μα δεν θέλω να παραιτηθώ και από την ελπίδα ότι κάτι μπορεί να αλλάξει. Στα θέματα που μπαίνουν στην προεκλογική ατζέντα (και εκείνα που εξαιρούνται από αυτήν). Μα προπάντων στον τρόπο που τα συζητάμε.