«Ισως είμαι ποιητής, γιατί είμαι πένθος…»

Σε ένα θέατρο συνέβη να πιάσουν φωτιά τα σκηνικά.

Ο παλιάτσος βγήκε στη σκηνή να ενημερώσει το κοινό.

Το δε κοινό θεώρησε ότι ήταν πλάκα και χειροκρότησε.

Ο παλιάτσος το επανέλαβε και το χειροκρότημα δυνάμωσε.

Κάπως έτσι, θαρρώ, θα έρθει η συντέλεια του κόσμου,

υπό το γενικό χειροκρότημα πλακατζήδων

που νομίζουν πως πρόκειται περί φάρσας.

(Soren Kierkegaard)

Φάρσα πλακατζήδων ή φάρσα του θανάτου; Το αντίκρισμα του θανάτου, η κάθοδος στον Αδη, οι αγαπημένοι νεκροί που αρνούνται πεισματικά να εγκαταλείψουν τους ζωντανούς τους, οι δεσμοί του χώματος και η άπτερος μνήμη βρίσκονται στον πυρήνα της τελευταίας ποιητικής συλλογής του Αλέξιου Μάινα με τον αφηγηματικό τίτλο Προσκόμματα και ποιμαντικές λύσεις για την κατάβαση της αγέλης στον κάμπο σε περίπτωση αντάρας (Μικρή Αρκτος, Αθήνα 2021, σ. 144). Πρόκειται για την τέταρτη συλλογή του ποιητή -έχουν προηγηθεί οι συλλογές Το περιεχόμενο του υπόλοιπου (Γαβριηλίδης, 2011), Το ξυράφι του Οκαμ (Μικρή Αρκτος, 2014) και Ο διαμελισμός του Αδάμ (Βασιλεία/Ελβετία, ιδιωτ. έκδ., 2018) – η οποία χωρίζεται σε δύο μέρη: από τη Θεωρία στην Πράξη και την κληρονομική ενοχή στους αποστάτες της αφής. Η επιπλέον διαίρεση της δεύτερης ενότητας σε πέντε Πράξεις ενισχύει τη θαυμαστή από τον ποιητή αξιοποίηση των συμβάσεων του δραματικού λόγου στην ποίηση. Ο μύθος τον οποίο αφηγούνται οι ποιητικές Πράξεις του Μάινα βασίζεται στην προαιώνια υπαρξιακή αγωνία του Ανθρώπου για το εφήμερο της ανθρώπινης ύπαρξης, στη μοναδικότητα του θανάτου που, χάρη στην ιαματική λειτουργία της γραφής, δεν μπορεί να εξαλείψει τις πολλές πραγματικότητες της ζωής. Εικόνες παρμένες από το έπος της καθημερινότητας και οικεία πρόσωπα του παρελθόντος καθρεφτίζονται στο παρόν του υποκειμένου της αφήγησης, συνθέτοντας παλινδρομικά σε μια αέναη κίνηση εκκρεμούς τον χωροχρόνο του ποιητικού δράματος:

Η γιαγιά που επιβίωσε απ’ τις συμφιλιώσεις και

τις συρράξεις

χαμογελούσε κενά στην εξώπορτα

και κοιτούσε τα κάρα με τις γλυκοπατάτες

να μεταφέρουν πτώματα και παπούτσια.

Τα νωχελικά μουλάρια με τα χοντρά μπλε πόδια

πεδικλωμένα απ’ το βάρος:

στοιβαγμένες κάσες.

Κοιτούσε το βαρύ, αδιάφορο βλέμμα τους.

Που περνούσαν με τους λεγόμενους εχθρούς.

Και πάνω στ’ άλογο τον άνθρωπο νικητή,

τον άνθρωπο αγέρωχο, τον λύκο.

Περνούσε μια γενιά καινούργια κάνοντας

το άλμα του λωτού.

[…] (σ. 22)

Τα ποιήματα της συλλογής διαγράφουν την εσωτερική πορεία μέσα από την οποία ο ποιητής αντιλαμβάνεται όχι μόνο τον θάνατο, αλλά και την περιρρέουσα κοινωνική πραγματικότητα, αναζητώντας ίχνη φωτός μέσα στο κοσμικό σκοτάδι. Η ελεγειακή εικονοποιία των ποιημάτων αποδίδεται με τους νεκρούς που είναι πανταχού παρόντες, «όρθιοι της μνήμης», τη φθοροποιό δύναμη του χρόνου πάνω σε ανθρώπους και πράγματα, το ερεβώδες σκηνικό του νεκροταφείου με τα μάρμαρα και τις μυρτιές και «στο βάθος ξεθαμμένα φέρετρα / για τον φόρτο των ημερών. Κασμάδες. / Ευγνωμοσύνη της χλόης το μαλάκωμα», σεσημασμένου χώρου θανάτου που συνοδεύεται από ταφικά τελετουργικά. «Η θλίψη κέρασμα» στον αναγνώστη των ποιημάτων μιας και «λίγη η ζωή / κι αμε-τάφ-/ρασ-τη. // Λίγος ο δρόμος / και πολύ το αδιέξοδο». Η υπαρξιακή αγωνία για το λίγο της ζωής κορυφώνεται στη συνομιλία του Μάινα με την επικαιρότητα και τη δοκιμασία της πανδημίας του νέου κορωνοϊού που μας εξανάγκασε σε αποστασία από την αφή και την επικοινωνία με τον συνάνθρωπο. Η υπαινικτικότητα και η υποβλητικότητα των συναισθημάτων του βιώματος της πανδημίας συνδυάζονται με την αναφορικότητα των ειδήσεων:

Η εβδομάδα κάποτε ξανάρχιζε,

το αύριο ήταν γι’ άλλη μέρα.

Τώρα ολοένα συνεχίζει ίδια.

Κτιστό με το πεζούλι το λυκόφως.

Στο ρέμα ανοίγουν τ’ άστρα

σαν ταβέρνες.

Οσα αιωρούνταν

επικάθονται παντού.

Και γενικά οι χημικοί κι οι βιολόγοι.

Το πράγμα πάει απ’ το χειρότερο

στο κάκιστο.

Νιάτα τυλιγμένα απ’ την ανία.

Ψηλά το κεφάλι! Το αύριο

θα σας γονατίσει κι άλλο.

Ερείπια στο καθιστικό,

ιζήματα των σπλάχνων

με παντόφλες.

Μα μπαίνει η άνοιξη διαρκώς

και τις διεγείρει. (σ. 90)

Η έσω και έξω δυστοπία βρίσκει διέξοδο στην τέχνη της ποίησης μιας και «η νυχτοπεταλούδα της γραφής / έλκεται απ’ το πένθος». Φως και σκιά εναλλάσσονται αποδεικνύοντας πως είναι «σκληρή ζωή το γράψιμο», αλλά και ο μόνος δρόμος προς τη δημιουργία και την παραμυθία, αφού η ποίηση, καταλήγει ο Μάινας αφοριστικά, «είναι το θαύμα του ψέματος χωρίς ανειλικρίνεια. / Το θαύμα τού να βγαίνει ένα καρφί απ’ το πόδι. // Τώρα θα πρηστεί λιγάκι».

Ο πολύπλευρος, επιφανειακά ανομοιογενής, αλλά ουσιαστικός στο βάθος του, διάλογος του Αλέξιου Μάινα με ομότεχνους και φιλοσόφους, από τον Hebbel και τον Montaigne έως την Ντίκινσον, τον Τρακλ, τον Παλαμά ή τον Κακναβάτο, είτε μέσα από τα motto των ενοτήτων της συλλογής είτε στους τίτλους και τους στίχους πολλών ποιημάτων – στοιχείο που αποδεικνύει πως το κείμενο δεν λειτουργεί ως κλειστό σύστημα, ερμητικά απομονωμένο στον χώρο και τον χρόνο – αναδεικνύει τις εκλεκτικές συγγένειες του ποιητή με τους πνευματικούς γεννήτορές του. Ιδιαίτερη μνεία οφείλω στον συγκινητικό και συγκινημένο λόγο του Μάινα στο ποίημα με τίτλο «Ο Αη Γιώργης κατατροπώνει κι όσους αγαπά», το οποίο αφιερώνει στη μνήμη του ποιητή Κώστα Γ. Παπαγεωργίου που έφυγε ανήμερα του Αγίου Γεωργίου.

Ο Αλέξιος Μάινας στα ποιήματα της συλλογής θέτει προσκόμματα και αναζητεί ποιμαντικές λύσεις για την κατάβαση του Ανθρώπου στον κάμπο της ζωής σε περίπτωση αντάρας, απεικονίζοντας με λέξεις το δυσοίωνο φάσμα του καιρού, παλιού και τωρινού. Το δραματικό ενδιάμεσο ανάμεσα στη βεβαιότητα και την αμφιβολία, ανάμεσα στο πολύ και στο ελάχιστο,

[…]

δεν είναι η γέεννα της κρίσης,

δεν είναι η τιμωρία,

ούτε η χλεύη.

[…] (σ. 114)

αλλά, ο στίχος που μυρίζει πάλι ατσάλι, ο στίχος που έχει τη δύναμη όλα να τα αλλάζει, τις χαρές και τις λύπες, την ελπίδα και την απόγνωση, τη ζωή και τον θάνατο, «σ’ έναν φυγόκεντρο συγκλονισμό».

Η Δέσποινα Παπαστάθη είναι δρ Νέας Ελληνικής Φιλολογίας, Τμήμα Φιλολογίας, Παν/μιο Ιωαννίνων

{1BSYG}Αλέξιος Μάινας{1BSYG}{CR}{2BTIT}Προσκόμματα και ποιμαντικές λύσεις για την κατάβαση της αγέλης στον κάμπο σε περίπτωση αντάρας{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μικρή Αρκτος, Αθήνα 2021, σ. 14{3BEKD}4