Από το μηδέν στο είναι

Ο χρησμός που παραδόθηκε στον Ορειβάσιο για λογαριασμό του Ιουλιανού το έτος 363 μ.Χ. θεωρήθηκε ως η αρχή του τέλους του αρχαίου κόσμου και των αρχαίων θεών. Δεν ήταν μόνο ο Απόλλωνας που έσβησε σταδιακά στερημένος από τα πανίσχυρα σύμβολα της μαντικής του εξουσίας, τον τρίποδα, τη δάφνη και την Πυθία, ήταν και οι άλλοι θεοί. Κανείς αγρότης δεν πρόσφερε πια το ένα δέκατο της σοδειάς του στη Μεγάλη Θεά της γης, τη Δήμητρα, και την Κόρη της Περσεφόνη που άρπαξε ο πανίσχυρος θεός Πλούτων του Κάτω Κόσμου, ούτε και θυσίαζε για χάρη της καλοθρεμμένα γουρουνάκια. Κανένας δεν επιχειρούσε πια να εξευμενίσει τον Δία του Υμηττού και της Ιθώμης για βροχή σε περίοδο ξηρασίας με προσευχές και λιτανείες.

Στου Ασκληπιού τα ιερά δεν σύχναζαν πια ασθενείς ούτε και αφιέρωναν ομοιώματα των άρρωστων μελών τους από πηλό, κερί ή μέταλλο όπως τα σύγχρονα τάματα, άνεργοι έμειναν και οι γιατροί, δημόσιοι και ιδιωτικοί, ακόμα και οι αρχίατροι. Και η «μυριώνυμος» θεά Ισιδα, που αγαπήθηκε τα μέγιστα απ’ τους ταλαίπωρους θνητούς, σταμάτησε από καιρό να κάνει την εμφάνισή της στον επάνω κόσμο. Ηταν και ο τραγοπόδαρος θεός, ο Μέγας Παν, που είχε πεθάνει νωρίτερα, όπως μαρτυρεί ο Πλούταρχος, ο βοιωτός φιλόσοφος μύστης και ιερέας των Δελφών.

Δύο μόλις χρόνια μετά τον χρησμό που είχε λάβει ο Ορειβάσιος για τον αυτοκράτορα Ιουλιανό, τον Ιούλιο του έτους 365 μ.Χ., ένας τρομερός σεισμός που μαρτυρείται φιλολογικά και έχει επιβεβαιωθεί από γεωλόγους, αλλά και από δεδομένα συστηματικών ανασκαφών στο Καστέλι Κισάμου και στην αρχαία Ελεύθερνα της Κρήτης, στην Κύπρο αλλά και στην αρχαία Μεσσήνη έδωσε τη χαριστική βολή σε πολλές πόλεις της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας που είχε αρχίσει να παρακμάζει λόγω υπέρογκων, στρατιωτικών κυρίως, δαπανών χωρίς θετικά αποτελέσματα τόσο στα βόρεια όσο και στα ανατολικά σύνορά της.

ΣΕΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΕΥΘΕΡΝΑ. Μια από τις πλέον χαρακτηριστικές εικόνες του καταστροφικού σεισμού του έτους 365 μ.Χ., έντασης 8,3 ρίχτερ, ανάλογος με τον πρόσφατο των 7,8 ρίχτερ της γειτονικής Τουρκίας, είναι η δραματική εικόνα ενός ανδρόγυνου με το παιδί τους σε ύστατο εναγκαλισμό, που αποκαλύφθηκε καταπλακωμένο στην αρχαία Ελεύθερνα (Εικ. 1). Οι πρώτες εικόνες που αντίκρισα στη διάρκεια των ανασκαφών μου στην αρχαία Μεσσήνη ήταν εικόνες εκτεταμένης καταστροφής και πλήρους διάλυσης των οικοδομημάτων.

Δεν ήταν μόνο ο σεισμός υπεύθυνος για την εκτεταμένη καταστροφή και διάλυση της Μεσσήνης. Η κεντρική εξουσία στη Νέα Ρώμη, την Κωνσταντινούπολη, είχε εγκαταλείψει τις επαρχίες στην τύχη τους, η μεσσηνιακή αριστοκρατία της γης και του χρήματος είχε αναχωρήσει για ασφαλέστερες περιοχές και οι εναπομείναντες ολιγάριθμοι ενδεείς κάτοικοι άρχισαν να κατεδαφίζουν συστηματικά τα δημόσια οικοδομήματα αφαιρώντας τους μεταλλικούς συνδέσμους, τους γόμφους και τις μολυβδοχοήσεις για να κατασκευάσουν γεωργικά εργαλεία. Ζούσαν σε ταπεινές καλύβες κοντά στα μνημεία που κατεδάφιζαν συλλέγοντας τα πολύτιμα μέταλλα, όπως συμβαίνει κατά κανόνα σε περιόδους κρίσης, αφήνοντας πίσω τους λιθοσωρούς (Εικ. 2).

Τότε ακριβώς άρχισε ο αγώνας μας, το ταξίδι μας, αν θέλετε, από το μηδέν στο είναι, ένα ταξίδι βιωματικό από τη διάλυση (των λιθοσωρών) στην ανασύνθεση της χαμένης στον χρόνο μορφής των μνημείων, την αποκατάσταση και την ανάδειξή τους με αναστήλωσή τους.

Ο αγώνας συνεχίζεται με στόχο τώρα τη λειτουργία των αναστηλωμένων μνημείων στο σήμερα, την απόδοσή τους στο κοινωνικό σύνολο με χρήσεις συμβατές με αυτές που είχαν στην αρχαιότητα, όχι μόνο οι χώροι θέασης και ακρόασης, αλλά ολόκληρος ο αρχαιολογικός χώρος, με δρώμενα σύγχρονα, παραστάσεις θεατρικές και μουσικές, εκθέσεις έργων σύγχρονης τέχνης.

Ο Π. Θέμελης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας, διευθυντής της ανασκαφής στην αρχαία Μεσσήνη