Ο πειρασμός της νοσταλγίας*

Με αφορμή την κινητοποίηση για τη συνέχιση της λειτουργίας των κινηματογράφων Ιντεάλ, Αστορ και Ιρις ξεκίνησε μια μεγάλη δημόσια συζήτηση για το πού κτυπά, τελικά, η «καρδιά» της πόλης, για τη διάσωση της αστικής μνήμης, για τον κίνδυνο να γίνει το κέντρο της Αθήνας «τουριστούπολη» και άλλα τέτοια. Που ξεκινούν από λογική βάση και, όπως συνήθως συμβαίνει, εκτρέπονται σε λυρικές και άνευ ουσίας κορώνες. Ειπώθηκαν και γράφτηκαν πολλά εδώ και μια εβδομάδα για τη σημαντικότητα της λειτουργίας των κεντρικών κινηματογράφων, εκεί όπου, με αφορμή μια ταινία, γίνονταν οι ωσμώσεις και οι ζυμώσεις, για τις «κιβωτούς» του πολιτισμού μας, για την ταυτότητα της πρωτεύουσας που κινδυνεύει να χαθεί, για την αλλοτρίωση του αστικού τοπίου και πολλά τέτοια. Αλλα απολύτως σωστά και άλλα γραμμένα αποκλειστικά και μόνο στο πληκτρολόγιο του θυμικού. Ολο αυτό έρχεται να κουμπώσει με την άνοδο, τα τελευταία χρόνια, της αντικειμενικής αξίας της νοσταλγίας. Ηλεκτρονικές σελίδες, βιβλία, εκδηλώσεις, εκθέσεις που έχουν να κάνουν με την «Αθήνα άλλοτε» – και με άλλες, βέβαια, πόλεις – βρίσκουν γρήγορα και δικαίως τη θέση τους στην κορυφή των προτιμήσεων και των «κλικ».

Δεν απέχω από αυτήν την τάση. «Κολλάω» σε τέτοιες σελίδες, ξεκοκκαλίζω τα βιβλία του Γιοχάλα, της Ρωπαΐτου και άλλων, τα κείμενα του Βατόπουλου για την Αθήνα. Στις παλιές ελληνικές ταινίες ψάχνω να βρω τα, σε δεύτερο πλάνο, τοπία άλλων εποχών. Εκστασιάζομαι στις συγκρίσεις ανάμεσα στα «τότε» και τα «τώρα» διαφόρων σημείων της πρωτεύουσας. Το Φίλιον το λέω ακόμη Dolce και το Da Capo Μπόκολα. Και ναι, πολύ θα ήθελα να ζω στη «Μενεξεδένια πολιτεία» του Αγγελου Τερζάκη (ξαναδιάβασα πρόσφατα ένα απόσπασμα από το μυθιστόρημα στην εξαιρετική συλλογή του Θανάση Νιάρχου «Αθηναϊκό μειδίαμα» με ογδόντα «ματιές» στην Αθήνα που διατρέχουν πάνω από έναν αιώνα). Μην πω ότι «ξαναβλέπω το παλιό το αμαξάκι, τον γκαζιέρη που μας άναβε το φως και θυμάμαι τις κυρίες του Γιαννάκη και τον έρωτα που ήταν κρυφός». Νοσταλγώ δηλαδή κάτι που δεν έζησα ούτε εγώ ούτε οι γονείς μου. Μιλάμε από παππούδες και πίσω.

Αν και υπάρχει περιρρέουσα η άποψη ότι η νοσταλγία μας ενώνει, θεωρώ ότι ο καθένας μας την αποκωδικοποιεί με έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο. Αλλα έργα έχω δει εγώ στο Αστορ και άλλα ο Ηλίας Κανέλλης της διπλανής σελίδας. Οταν ακούω Ιντεάλ, πρώτα έρχεται στο μυαλό μου το (επίσης κλειστό εδώ και χρόνια) εστιατόριο. Μία από τις πιο έντονες αναμνήσεις μου από την «παλιά Αθήνα» είναι το εργαστήριο του Τσακίρη με τα σπιτικά τσιπς κάπου στην Πινδάρου. Και νομίζω ότι θυμάμαι τον «μπιντέ» στην πλατεία Κολωνακίου αν και μου λένε ότι, λόγω ηλικίας, είναι αδύνατον.

Η πόλη των αισθήσεων και των παραισθήσεων  

Τι ακριβώς νοσταλγούμε; Αυτά που θυμόμαστε, αυτά που έγιναν ή αυτά που νομίζουμε ότι έγιναν; Οταν ο Φελίνι διηγούνταν τις αναμνήσεις των παιδικών του χρόνων στο Ρίμινι και η μητέρα του τού έλεγε ότι δεν ήταν έτσι τα πράγματα, εκείνος της απαντούσε: «Αφού έτσι τα θυμάμαι έτσι ήταν». Θέλουμε την «αυθεντική» πόλη της δεκαετίας του 1960 και ξεχνάμε ότι εκείνη η πόλη δεν είχε καν πλήρες δίκτυο υδροδότησης. Αναθεματίζουμε την αντιπαροχή που κατέστρεψε την Αθήνα και δεν αναρωτιόμαστε πού θα έμεναν όλοι οι κυνηγημένοι που ήρθαν στην πρωτεύουσα από τη ρημαγμένη, μετά τον Εμφύλιο, περιφέρεια.

Νοσταλγούμε την όψη μιας άλλης Αθήνας ή τους ανθρώπους και τον πολιτισμό τους; Ναι είναι «ναοί Τέχνης» οι κινηματογράφοι αλλά πόσες ταινίες συγκροτούν σήμερα Τέχνη σε σχέση, για παράδειγμα, με τις δεκαετίες του ’70 και του ’80 όταν υπήρχαν ουρές έξω από αυτούς τους κινηματογράφους; Ρεμβάζουμε στις φωτογραφίες της Πανεπιστημίου με τα νεοκλασικά διότι ξέρουμε ότι τότε την περιδιάβαιναν ο Ελύτης και ο Γκάτσος. Και ναι, πολύ ωραία θα ήταν να είχαν διασωθεί ιστορικά καφέ της πρωτεύουσας όπως το Brazilian, ο Φλόκας, το παλιό Zonars. Εκεί που πήγαιναν ο Χατζιδάκις, ο Κουν, ο Ταχτσής. Μόνο που σήμερα θα πήγαιναν ο Μπισμπίκης και ο Μπιμπίλας…

* Ο τίτλος είναι από την ομώνυμη συλλογή κειμένων του Τίτου Πατρίκιου