Οι στενές επαφές και συνεργασίες των Ελλήνων με τους Αιγύπτιους

Η ιδέα πως οι έλληνες πάροικοι στην Αίγυπτο ήταν οι «σκαπανείς του πολιτισμού» που διατυπώθηκε τη δεκαετία του 1920 ήταν θέση που εξέφρασε ο τότε γενικός πρόξενος στην Αλεξάνδρεια, ο Αθανάσιος Πολίτης. Ο σκοπός του ήταν να προετοιμάσει το έδαφος για τις επικείμενες διαπραγματεύσεις για την κατάργηση των προνομίων που απολάμβαναν οι ευρωπαίοι πάροικοι, την ασυλία από την εντόπια φορολογία και τους αιγυπτιακούς νόμους.

Η θέση αυτή είναι υπερβολική εάν λάβουμε υπόψη μας πως τα προνόμια είχαν αποικιοκρατικό χαρακτήρα διότι όχι μόνο ευνοούσαν τους ξένους αλλά εμπόδισαν την ανταγωνιστικότητα των αιγυπτιακών επιχειρήσεων.

Και όμως, αν και υπερβολική, η εκτίμηση του Πολίτη έχει και μια μεγάλη δόση αλήθειας. Οι άλλες παροικίες, οι Βέλγοι, οι Βρετανοί, οι Γάλλοι και οι Ιταλοί, προέρχονταν από χώρες με αποικίες και οικονομική δύναμη και συμπεριφέρονταν ανάλογα στην Αίγυπτο λειτουργώντας ως μέσο για την εξάρτηση της χώρας από τη διεθνή οικονομία. Αντίθετα, οι Ελληνες δεν είχαν τέτοια «πολυτέλεια» και κινήθηκαν διαφορετικά από τους άλλους Ευρωπαίους, αναζητώντας στενότερες επαφές ακόμη και συνεργασίες με τους Αιγύπτιους.

Ακόμα και την περίοδο που ίσχυαν τα προνόμια των ξένων πολλές από τις επαγγελματικές δραστηριότητες των Ελλήνων βοήθησαν στην ανάπτυξη της ντόπιας οικονομίας και συνεπώς την αυτονόμηση της χώρας. Παράδειγμα η συμβολή των Ελλήνων στην ανάδειξη του αιγυπτιακού τσιγάρου που έγινε παγκόσμια γνωστό το πρώτο μισό του 20ού αιώνα, καθώς και η δημιουργία των πρώτων εργοστασίων κατασκευής οικοδομικών προϊόντων, χαρτιού, οινοπνεύματος και αναψυκτικών.

Οταν ξεκίνησε η Αίγυπτος τον αγώνα για πολιτική και οικονομική ανεξαρτησία, οι Ελληνες ήταν η μόνη παροικία που υποστήριξε τα αιτήματά τους. Οι ηγέτες των Ελληνικών Κοινοτήτων εκφράστηκαν υπέρ των πολιτικών αιτημάτων των Αιγυπτίων. Πολλοί έλληνες επιχειρηματίες υποστήριξαν την προσπάθεια των Αιγυπτίων να δημιουργήσουν μια ανεξάρτητη ντόπια οικονομία αναπτύσσοντας τον βιομηχανικό κλάδο με αρχή τη δεκαετία του 1930 επενδύοντας σε κλωστοϋφαντουργίες, εκκοκκιστήρια, σαπωνοποιία, αλευρόμυλους, σοκολατοποιίες, παρόλο που η κατάργηση των προνομίων τους είχε δρομολογηθεί.

Ανάλογη στάση κράτησαν οι πάροικοι στον χώρο των γραμμάτων, όπως οι δημοσιογράφοι στις εφημερίδες της Αλεξάνδρειας και του Καΐρου. Και ο νεαρός τότε Στρατής Τσίρκας δημοσίευσε συλλογή ποιημάτων με τίτλο «Φελάχοι» που μιλούσε ανάμεσα στα άλλα για την καθημερινή ζωή των αιγύπτιων αγροτών. Αυτή τη ζωή των απλών Αιγυπτίων που δεν γνώρισαν ποτέ οι περισσότεροι ξένοι πάροικοι αλλά την είδαν από κοντά οι χιλιάδες «μικρομεσαίοι» Ελληνες που είχαν μπακάλικα ή μικρομάγαζα στις φτωχές γειτονιές των πόλεων, ακόμη και σε χωριά στην επαρχία.

Ακόμη και μετά την εθνική επανάσταση του Νάσερ το 1952 που έφερε σταδιακούς περιορισμούς για τους ξένους, οι Ελληνες δεν άλλαξαν στάση. Απόδειξη η υποστήριξη που προσέφεραν στην Αίγυπτο στη διάρκεια της κρίσης του Σουέζ το 1956. Οταν τα μέτρα αιγυπτιοποίησης και εθνικοποίησης της οικονομίας έγιναν ασφυκτικά, οι Ελληνες ήταν οι τελευταίοι από τους Ευρωπαίους που έφυγαν, και μάλιστα παρέμειναν στη χώρα μερικές χιλιάδες.

Ο απόηχος των καλών σχέσεων ανάμεσα στους έλληνες παροίκους και τους Αιγύπτιους παραμένει ζωντανός στις μέρες μας και μπορεί να επιβεβαιωθεί με μια απλή τουριστική επίσκεψη και κάπως πιο επίσημα στη στενή διπλωματική συνεργασία μεταξύ των δύο χωρών που έχει αναπτυχθεί τα τελευταία χρόνια.

Ο Αλέξανδρος Κιτροέφ είναι ομότιμος καθηγητής Ιστορίας στο Haverford