Το Σύνταγμα δεν φωτογραφίζει πρωθυπουργό

Στις 21 Μαΐου ο λαός καλείται να ψηφίσει για τη νέα Βουλή. Καθώς οι εκλογές θα διεξαχθούν με το σύστημα της απλής αναλογικής, το πρώτο διακύβευμα είναι η δυνατότητα σχηματισμού κυβέρνησης συνεργασίας. Εν τέλει, η δυνατότητα μετάβασης σε ένα συναινετικό μοντέλο διακυβέρνησης. Οι συνθήκες φυσικά κάθε άλλο παρά συναίνεση φωτογραφίζουν. Με υπόστρωμα την υπόθεση των υποκλοπών και φόρτιση από την τραγωδία των Τεμπών.

Το πλειοψηφικό μοντέλο (ο πρώτος γίνεται πρωθυπουργός και κυβερνά ανενόχλητος) εξυπηρέτησε τη μεταπολίτευση, εγγυώμενο την ειρηνική εναλλαγή στην εξουσία Κεντροδεξιάς και Κεντροαριστεράς. Δοκιμάστηκε στη δεκαετία της οικονομικής κρίσης, δίχως ωστόσο ουσιαστική μεταβολή. Διότι τα κόμματα παρέμειναν αρχηγικά και αντιμετώπιζαν ευκαιριακά τους συνομιλητές τους. Δοκιμάζεται και σήμερα υπό το φως της αποτυχίας του δικομματικού μοντέλου να αναδιαρθρώσει το κράτος και να εγγυηθεί βασικές δημόσιες υπηρεσίες στους πολίτες. Και παράλληλα, της κρίσης εμπιστοσύνης μεταξύ πολιτικών αρχηγών, αλλά και των αδυναμιών στα ίδια τα κόμματα να προβαίνουν σε τυχόν αναγκαία αυτο-κάθαρση.

Σε αυτό το πλαίσιο συζητήθηκε τις προηγούμενες ημέρες και η επιλογή του προσώπου του πρωθυπουργού. Το Σύνταγμα, όπως είναι γνωστό, δεν φωτογραφίζει πρωθυπουργό (όταν δεν υπάρχει απόλυτη πλειοψηφία). Η απόφαση ανήκει στους κυβερνητικούς εταίρους, οι οποίοι και εγγυώνται τη σταθερότητα μίας κυβέρνησης συνεργασίας. Στη δυτικοευρωπαϊκή εμπειρία, η επιλογή στηρίζεται στους συσχετισμούς και τη μεταξύ τους εμπιστοσύνη. Συχνά είναι ο αρχηγός του πρώτου κόμματος. Οχι όμως απαραίτητα. Ετσι, ο (από το 2020) πρωθυπουργός του Βελγίου είναι μεν πολιτικό πρόσωπο, όχι όμως αρχηγός κόμματος. Το κόμμα του στις τελευταίες εκλογές έλαβε 8,5% και διαθέτει μόλις 12 βουλευτές. Αντίστοιχα, ο νυν πρωθυπουργός της Πορτογαλίας είχε αρχικά (2015) ανέβει στην εξουσία ως αρχηγός του δεύτερου κόμματος (δηλαδή της καθ’ ημάς κυβέρνησης των ηττημένων). Εβγαλε την Πορτογαλία από την κρίση και σήμερα, μετά τις εκλογές του 2022, διαθέτει απόλυτη πλειοψηφία.

Από όσο αντιλαμβανόμαστε, η πρόσφατη δημόσια συζήτηση έθεσε το πρόσωπο του επόμενου πρωθυπουργού στο κέντρο της εκλογικής κονίστρας. Η ελάσσων αντιπολίτευση εκτιμά ότι στις εκλογές θα αποδοκιμαστεί το πρόσωπο του νυν πρωθυπουργού. Η κυβέρνηση σήκωσε το γάντι προσδοκώντας συσπείρωση των οπαδών της. Επ’ αυτού θα αποφανθεί πλέον ο λαός. Βασικό ζητούμενο βεβαίως παραμένει η δυνατότητα αληθινής προγραμματικής σύγκλισης. Αυτό αφορά την ουσία της πολιτικής. Και φυσικά η διαμόρφωση σχέσεων εμπιστοσύνης. Στο πλαίσιο της οποίας αναγκαίως θα τεθεί και το ζήτημα του εκλογικού νόμου. Διότι ουδείς θα προσφερθεί να στηρίξει ένα από τα δύο μεγάλα κόμματα αν θεωρεί ότι θα φορεθεί ως πουκάμισο. Και εδώ ίσως παιχθεί το τελευταίο δρώμενο. Τι εκλογικό σύστημα μπορεί να πλαισιώσει ένα σταθερό σύστημα συναινέσεων; Ενα περιορισμένο μπόνους; Το οποίο ενδεχομένως θα δίδεται (κλιμακωτά) σε κάθε κόμμα που θα ξεπερνά π.χ. το 25%; Ωστε να εξασφαλίζεται η δυνατότητα εναλλαγής στην εξουσία, θεμελιώδες στοιχείο της δημοκρατίας. Και να έχουν νόημα οι διερευνητικές συζητήσεις. Αυτά είναι ορισμένα διλήμματα, αν ο ελληνικός λαός επιλέξει το συναινετικό μοντέλο. Και αν τα κόμματα είναι ικανά να το διαχειριστούν.

Ο Ν. Παπασπύρου είναι αναπλ. καθηγητής στη Νομική Σχολή (ΕΚΠΑ)