Πώς η ελεύθερη έκφραση πεθαίνει στα πανεπιστήμια

Η Βάνα Νικολαΐδου – Κυριανίδου, καθηγήτρια Φιλοσοφίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών και εκλεγμένη πρόεδρος του τμήματος, είναι εχθρά κάθε είδους ολοκληρωτισμού. Αυτό είναι το βασικό χαρακτηριστικό της ως πολίτη. Κι αυτό έφερε απέναντί της μια ομάδα ριζοσπαστών φοιτητών που, επικαλούμενοι τη γνωστή, μονότονη ηθικολογική αντιπαράθεση στο όνομα της Αριστεράς, επειδή δεν τους άρεσε μια ανάρτηση της καθηγήτριας στο Facebook για τα Τέμπη, απαίτησαν να αποχωρήσει από την προεδρία του τμήματος! Μπήκαν μάλιστα στην αίθουσα όπου δίδασκε και της συνέστησαν άλλη φορά να προσέχει τι γράφει. Οι φοιτητές. Την καθηγήτρια.

Οι συγκεκριμένοι φοιτητές έχουν αποφασίσει τι συνέβη στα Τέμπη, γι’ αυτούς το φοβερό δυστύχημα είναι «κρατική δολοφονία» και η αφορμή ανατροπής της κυβέρνησης. Δεν τους ενδιαφέρει οποιαδήποτε άλλη προσέγγιση, επειδή οποιαδήποτε άλλη προσέγγιση έχει το μειονέκτημα ότι δεν δένει το δυσάρεστο περιστατικό με μια στρατηγική ανατροπής. Γι’ αυτό, όποιος προσεγγίζει αλλιώς το πρόβλημα (εστιάζει, π.χ., στην ατομική ευθύνη των εντεταλμένων υπαλλήλων με τη λειτουργία του τρένου, αναζητά διαχρονικές παθογένειες στη λειτουργία του κράτους) πρέπει να σωπάσει – όπου τουλάχιστον οι συγκεκριμένοι φοιτητές έχουν ισχύ να επιβάλουν τη σιωπή. Κάπως έτσι έφτασαν στη Βάνα Νικολαΐδου-Κυριανίδου.

Το έργο της και η Χάνα Αρεντ
Η Βάνα Νικολαΐδου-Κυριανίδου δεν είναι τυχαία περίπτωση. Είναι μια επιστήμονας που κέρδισε σκληρά τη θέση της στην επιστημονική κοινότητα, με την άοκνη εργασία της. Το πρώτο της πτυχίο το έλαβε από το (τότε) Φιλοσοφικό-Παιδαγωγικό Τμήμα του Πανεπιστημίου Αθηνών το 1980. Εκανε μεταπτυχιακές σπουδές στη Σορβόννη, εκεί εκπόνησε και το διδακτορικό της με θέμα «Τα μεταφυσικά θεμέλια της πολιτικής του Πλάτωνα», που το 1987 βαθμολογήθηκε με άριστα. Το 1991 άρχισε να εργάζεται στην ελληνική ανώτατη εκπαίδευση, αρχικά στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο (1991-98), αργότερα στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας (2000-05) και, από το 2006, στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Η επιστημονική της ταυτότητα στον χώρο της φιλοσοφικής σκέψης ανέκαθεν ταυτιζόταν με τις επιλογές της ζωής της. Η σκέψη του Πλάτωνα την οδήγησε στους νεοπλατωνικούς. Ασχολήθηκε εκτεταμένα με τον Γεώργιο Γεμιστό-Πλήθωνα και στη συνέχεια αφιέρωσε πολύ χρόνο μελετώντας ένα παράξενο, αιρετικό κείμενο, του 15ου αιώνα, την «Ακολουθία του ανοσίου τραγογένη Σπανού του ουρίου και εξουρίου», έναν σατιρικό λίβελο κατά των σπανών που παρά τον ανόσιο χαρακτήρα του είναι γραμμένος σαν εκκλησιαστική ακολουθία. Οι ωσμώσεις των ιδεολογιών, η πολιτική και η εξουσία, η σάτιρα, η διαφορετικότητα, ο ρατσισμός είναι στοιχεία που εξάπτουν το ενδιαφέρον της. Απ’ αυτούς τους δρόμους, το 2000, συναντήθηκε με τη σκέψη της Χάνα Αρεντ, μεταφράζοντας ένα από τα κομβικά κείμενα της γερμανίδας φιλοσόφου («Περί βίας») που είναι γνωστή από την περιγραφή της «κοινοτοπίας του κακού» (η προσέγγισή της στη δίκη του Αϊχμαν) και από τις προσεγγίσεις της στην πολιτική, στην εξουσία και τη σχέση της με τη βία καθώς και στους ολοκληρωτισμούς του εικοστού αιώνα. Είκοσι χρόνια μετά, η Βάνα Νικολαΐδου κατάφερε να εκδώσει ένα πρώτο έργο για τη σκέψη της Χάνα Αρεντ («Ο νόμος της γης και η λησμονημένη παράδοση», εκδ. Αλεξάνδρεια, 2021), επιδιώκοντας την κατανόηση της πολιτικής ως «συμμετοχής σε μια δομή συνύπαρξης» και ως «αυθορμησίας».

Ανεξάρτητη από ιδεολογίες και κόμματα
Δραστήρια ακαδημαϊκά, με πολιτική σκέψη ανεξάρτητη από ιδεολογίες και από κόμματα, η Βάνα Νικολαΐδου-Κυριανίδου, εκτός από τη φιλοσοφία, έδωσε έμφαση στη σχέση με το πανεπιστήμιο ως θεσμό μετάδοσης της γνώσης αλλά και καλλιέργειας ελεύθερων ανθρώπων. Οι αρχές της την οδήγησαν, μετά την εισβολή της Ρωσίας του Πούτιν στην Ουκρανία, να αναλάβει μια πρωτοβουλία αφαίρεσης από το Πανεπιστήμιο Αθηνών του τιμητικού τίτλου επίτιμου διδάκτορα που είχε δοθεί στον ρώσο πρόεδρο. Ηταν η αυτονόητη στάση ενός πνευματικού ιδρύματος απέναντι στον υπεύθυνο για την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, για χιλιάδες θανάτους, για εκατομμύρια εκτοπισμούς, για εγκλήματα πολέμου αλλά και για άγρια καταστολή και φίμωση των ελευθεριών των ρώσων πολιτών. Κατάφερε να συγκεντρωθούν περισσότερες από 270 υπογραφές ώσπου η πρυτανεία του Πανεπιστημίου να αφαιρέσει τον τιμητικό τίτλο από τον Πούτιν. Πολλοί σήμερα θεωρούν ότι η επίθεση εναντίον της οφείλεται ακριβώς σε εκείνη την πρωτοβουλία.

Είτε σχετίζεται με αυτό είτε όχι, δεν παύει η απόπειρα φίμωσής της από φοιτητές της φιλοσοφίας να είναι μια προσπάθεια, κατά τον καθηγητή Παντελή Μπασάκο, αντικατάστασης του διαλόγου και της έρευνας «με τη δογματικά βεβαιωμένη και υπαγορευμένη χρηστομάθεια» («The Books’ Journal», 26/3/2023). Ομως, «τι χρειάζεται η έρευνα όταν την έχεις ήδη τη φιλοσοφία σου, και άλλη δεν μπορεί, ούτε  επιτρέπεται, να υπάρξει;».