Ποινικό δίκαιο και ελληνική κοινωνία {LF}– Πατήστε Reset

Ενα από τα βασικά πράγματα που φροντίζω κάθε χρόνο να εξηγώ στους φοιτητές μου είναι το εξής: το ποινικό δίκαιο μοιάζει με υπερήλικο άνδρα με υψηλό βαθμό μυωπίας που οδηγεί υπερφορτωμένη νταλίκα. Θα πρέπει να βασίζεται κανείς για τις μετακινήσεις του στον ως άνω ηλικιωμένο μόνο αν δεν υπάρχει άλλη λύση. Με παρόμοιο τρόπο, θα πρέπει να επιστρατεύουμε το ποινικό δίκαιο για την επίλυση κοινωνικών ζητημάτων, μόνο όταν όλα τα υπόλοιπα μέσα πρόληψης έχουν αποτύχει. Το ποινικό δίκαιο και η ποινή θα πρέπει να είναι το ύστατο καταφύγιο σε μια σύγχρονη κοινωνία.

Το πρόσφατο τραγικό δυστύχημα στα Τέμπη ανέδειξε ακριβώς την ανεπάρκεια του ποινικού δικαίου να αντιμετωπίσει τα δομικά και συστημικά προβλήματα που ταλανίζουν την ελληνική κοινωνία. Η ποινή, αν και αναγκαία, θα αφορά μόνο την κορυφή του παγόβουνου (πολιτικών, κοινωνικών και συστημικών) ευθυνών. Σε καταστάσεις όπως αυτή των Τεμπών δεν αρκούν αποσπασματικές λύσεις – χρειάζεται reset ολόκληρη η κοινωνία. Η ανάγκη αυτή επιτείνεται από το γεγονός ότι το ελληνικό ποινικό δίκαιο είναι εξόχως προβληματικό.

Ο ισχύων Ποινικός Κώδικας ψηφίστηκε με περιπετειώδη τρόπο (λίγο πριν από τη διάλυση της Βουλής) ενώ έχει ήδη υποστεί ευρείες τροποποιήσεις – πράγμα ασυνήθιστο για καινούργιο νομοθέτημα. Αποτελεί δε κοινή ομολογία ότι ο ισχύων Ποινικός Κώδικας πάσχει από εσωτερικές αξιολογικές αντινομίες, δεν απαντά σε σύγχρονες προκλήσεις αντεγκληματικής πολιτικής ενώ μάλλον συνιστά οπισθοδρόμηση σε σχέση με τα θεωρητικά θεμέλια της ηπειρωτικής ποινικής επιστήμης. Τέλος, αγκάθι αποτελούν οι υπόνοιες για εξυπηρέτηση ιδιοτελών συμφερόντων, κάτι που συμμερίζεται ο ίδιος ο πρώην υπουργός Δικαιοσύνης της συγκυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ/ΑΝΕΛ, κ. Κοντονής.

Η ελληνική κοινωνία θα πρέπει να μη φοβηθεί να αναγνωρίσει ότι με τη μαζική απώλεια ανθρώπινων ζωών στα Τέμπη «πιάσαμε πάτο». Η επιβεβλημένη επανεκκίνηση σε πολλαπλά κοινωνικά επίπεδα θα ήταν σκόπιμο να συνοδεύεται από ένα (ακόμη) reset στο βασικό εργαλείο αντεγκληματικής πολιτικής, τον Ποινικό Κώδικα. Η διατήρηση σε ισχύ του Ν. 4619/2019, όπως αυτός έχει ήδη τροποποιηθεί, μόνο περαιτέρω κοινωνική βλάβη μπορεί να προξενήσει.

Ο γράφων προτείνει λοιπόν τη ριζική επανεκκίνηση. Ενας νέος Ποινικός Κώδικας θα πρέπει, μεταξύ άλλων:

1) να προσεγγίσει εκ νέου το πλαίσιο ποινής για ειδεχθή εγκλήματα. Εμφαση θα πρέπει να δοθεί στις περιπτώσεις κατά τις οποίες η ποινή της ισόβιας κάθειρξης θα πρέπει πραγματικά να σημαίνει διά βίου κάθειρξη (whole life order) κατά τα πρότυπα του Αγγλικού Δικαίου. Αποτελεί ώριμο αίτημα της κοινωνίας τα «ισόβια» υπό προϋποθέσεις να σημαίνουν ισόβια.

2) να αναθεωρήσει ριζικά και με συσταλτικό τρόπο τις προϋποθέσεις για την υφ’ όρων απόλυση κρατουμένων και την αναστολή ποινών. Η κατ’ αποτέλεσμα ατιμωρησία επικίνδυνων κακοποιών προσβάλλει βάναυσα το κοινό περί δικαίου αίσθημα. Ο εκάστοτε υπουργός Δικαιοσύνης που διακινδυνεύει την περαιτέρω τρώση της εμπιστοσύνη της κοινωνίας στους κατασταλτικούς μηχανισμούς του Κράτους μάς φέρνει ένα βήμα πιο κοντά στην ολική κατάρρευση της γενικής πρόληψης. Κοινωνίες (π.χ. η Γαλλία) έχουν βρεθεί στα πρόθυρα εμφυλίου πολέμου όταν παύουν η λειτουργία της πρόληψης και η μονοπώληση της βίας από το Κράτος.

3) να σηματοδοτήσει τον ριζικό περιορισμό του ποινικού δικαίου στα απολύτως απαραίτητα εγκλήματα, προχωρώντας δηλαδή σε μαζική αποποινικοποίηση των λεγόμενων διοικητικών εγκλημάτων. Μόνο έτσι θα απελευθερωθούν εργατοώρες για την αντιμετώπιση σοβαρών εγκλημάτων.

Αν γίνουν αυτά, και πολλά ακόμη, τότε μόνο θα έχει νόημα να επιστρατεύσουμε έναν «υπερήλικο με προβλήματα όρασης» (που δεν βλέπει δηλαδή «μακριά») για να οδηγήσει ένα μη ευέλικτο όχημα.

Ο Κυριάκος Ν. Κώτσογλου είναι δικηγόρος, αναπληρωτής καθηγητής Ποινικού Δικαίου και Ποινικής Δικονομίας, Northumbria University, Νιουκάστλ, Ηνωμένο Βασίλειο