Οργουελ και Καμί: βίοι παράλληλοι

Ο Τζορτζ Οργουελ και ο Αλμπέρ Καμί, αν και δεν συναντήθηκαν ποτέ ούτε είχαν ανταλλάξει επιστολές, είχαν την άποψη ότι η ειλικρίνεια ήταν πιο σημαντική από την ιδεολογική πίστη. Και οι δύο συγγραφείς θεωρούσαν ότι τα γεγονότα έπρεπε να προέρχονται από τον πραγματικό κόσμο και όχι από τον κόσμο των ιδεών. Μάλιστα από την ανάγνωση και τη συγκριτική μελέτη του έργου τους προκύπτουν μερικές συνδέσεις τις οποίες ο συγγραφέας Ουίλιαμ Φίαρ βρίσκει πολύ ενδιαφέρουσες στο άρθρο του που έχει αναρτηθεί στον ιστότοπο thecritic.co.uk.

Στο μυθιστόρημα του Οργουελ «1984» (1949) όπως και στην «Πανούκλα» (1947) του Αλμπέρ Καμί η σχεδόν όμοια διατύπωση ότι «δύο και δύο κάνουν πέντε επειδή έτσι το λέει η ηγεσία» απηχεί την κοινή τους ανησυχία για την ευθραυστότητα της αλήθειας. Είναι αυτή η θεμελιώδης αρχή που ενώνει το έργο τους.

Η πολιτική αναταραχή στην Ευρώπη του 20ού αιώνα ανάγκασε τόσο τον Καμί όσο και τον Οργουελ να αντιμετωπίσουν το ζήτημα της αλήθειας ως προτεραιότητα, ακόμη και μεταξύ των συναδέλφων και φίλων τους. Οταν ο Οργουελ επέστρεψε από την Ισπανία, διαπίστωσε ότι πολλοί δημοσιογράφοι είχαν υιοθετήσει την άποψη ότι ο Στάλιν ήταν – κατά γενική ομολογία – μια δύναμη για το καλό. Αυτός ήταν και ο λόγος που τα άρθρα του απορρίπτονταν από εκδόσεις που άλλοτε τα δέχονταν. Ενα τέτοιο έντυπο ήταν το «New Statesman», ο εκδότης του οποίου – Κίνγκσλεϊ Μάρτιν – απέρριψε ένα από τα κομμάτια του Οργουελ με την αιτιολογία ότι αντιβαίνει στην «πολιτική άποψη» της εφημερίδας. Ο Καμί είχε παρόμοια προβλήματα. Η δημοσίευση του «Επαναστατημένου ανθρώπου» το 1951, στον οποίο καταδικάζει τον μαρξισμό, προκάλεσε ρήγμα στη φιλία του με τον Ζαν – Πολ Σαρτρ και οδήγησε πολλούς διανοουμένους της Αριστεράς να τον εξοστρακίσουν.

Οι λόγοι που οι δύο συγγραφείς έγραφαν κατά του ολοκληρωτισμού δεν ήταν αποκλειστικά πολιτικοί. Ωστόσο κατανόησαν ότι η ολοκληρωτική νοοτροπία απαιτεί να αποδεχτείς ότι η αλήθεια προέρχεται από την ιδεολογία. Για τους φασίστες και τους κομμουνιστές – υπογραμμίζει ο Φρίαρ – η ιδεολογία δεν είναι απλώς ένα σύνολο αξιών ή πεποιθήσεων, αλλά μια συνεκτική εξήγηση του παρελθόντος, του παρόντος και του μέλλοντος.

Η αλήθεια

Κανείς τους δεν πίστευε πραγματικά στην αντικειμενική αλήθεια. Για τον Οργουελ, η αλήθεια ήταν περισσότερο μια δέσμευση στην πραγματικότητα παρά ένα φιλοσοφικό πλαίσιο για την απόφαση του αληθινού από το ψευδές. Ανάλογη και η άποψη του Καμί, ο οποίος στην ομιλία του για το βραβείο Νομπέλ είπε τα εξής: «Η αλήθεια είναι μυστηριώδης, ασύλληπτη, πάντα προς κατάκτηση. Η ελευθερία είναι επικίνδυνη, τόσο δύσκολη για να ζήσει κανείς μαζί της όσο και απολαυστική. Πρέπει να βαδίσουμε προς αυτούς τους δύο στόχους, επώδυνα αλλά αποφασιστικά, σίγουροι εκ των προτέρων για τις αποτυχίες μας σε έναν τόσο μακρύ δρόμο». Η αλήθεια ήταν μια απρόσιτη κορυφή, για την οποία όμως αξίζει το ανέβασμα.

Φαίνεται ότι αυτή η ανησυχία που είχαν ο Οργουελ και ο Καμί για την αλήθεια είναι τόσο προφητική σήμερα όσο και το 1945. Σήμερα οι ψηφοφόροι του Τραμπ θεωρούν ότι το αποτέλεσμα των αμερικανικών εκλογών προέκυψε από κλοπή ψήφων επειδή τους το είπε το ίνδαλμά τους. Και στη Ρωσία, ο μέσος Ρώσος πιστεύει το αφήγημα που πηγάζει από το κράτος ότι ο ρωσικός στρατός διεκδικεί εντός της Ουκρανίας τα νόμιμα εδάφη της από το φασιστικό καθεστώς. Πώς μπορεί ένα άτομο να σκέφτεται αληθινά σε έναν κόσμο που κυριαρχείται από τέτοιες αναληθείς αφηγήσεις;

Προς το τέλος του μυθιστορήματός του «Η πτώση» ο αφηγητής του Καμί αναλογίζεται το ερώτημα: «Τα ψέματα δεν οδηγούν τελικά στην αλήθεια; […] Μερικές φορές είναι ευκολότερο να δούμε καθαρά τον ψεύτη παρά τον άνθρωπο που λέει την αλήθεια. Η αλήθεια, όπως το φως, τυφλώνει. Το ψέμα, αντίθετα, είναι ένα όμορφο λυκόφως που αναδεικνύει κάθε αντικείμενο».