Προσδοκίες και απογοητεύσεις

Ο κύκλος των πρώτων δημοσκοπήσεων της μετά τα Τέμπη εποχής έκλεισε, αφήνοντας πίσω του την εικόνα μιας πληγωμένης χώρας, μιας τραυματισμένης κυβέρνησης κι ενός σεισμογενούς πολιτικού τοπίου. Με κυρίαρχο συναίσθημα την οργή, αλλά και με μια αμηχανία για την επόμενη ημέρα. Με την εμπιστοσύνη στο πολιτικό σύστημα και τους θεσμούς καταρρακωμένη, αλλά με ενισχυμένο ένα αίτημα αλλαγής μετά τις επόμενες εκλογές αλλά και μια ελαφρά ενισχυμένη προτίμηση προς κυβερνήσεις συνεργασίας. Με πλειοψηφική την πεποίθηση ότι για την κατάσταση των σιδηροδρόμων οι ευθύνες είναι διαχρονικές, αλλά με την άμεση πολιτική ευθύνη να αποδίδεται στην παρούσα κυβέρνηση, που βλέπει να μειώνεται το δικό της μόνο μερίδιο στην πρόθεση ψήφου. Εστω και αν δεν εμφανίζεται κανείς να «εισπράττει» ως άνοδο τη δική της πτώση.

Η κυβέρνηση πληρώνει, προφανώς, τον χρονισμό της συμφοράς. Χτύπησε στις τελευταίες ημέρες της θητείας της. Είχε τέσσερα χρόνια στη διάθεσή της να διορθώσει ό,τι κι αν παρέλαβε και να προλάβει το κακό. Δεν το πρόλαβε. Και τιμωρείται για αυτό. Μα πληρώνει και κάτι άλλο, σημαντικότερο, νομίζω: μια διάψευση της βασικής προσδοκίας που τη συνόδευε και που εξηγούσε τη μακρά και πρωτοφανή δημοσκοπική της αντοχή. Της προσδοκίας για διαχειριστική επάρκεια και εκσυγχρονιστική αποτελεσματικότητα. Της προσδοκίας, προπάντων, για μια «επιστροφή στην κανονικότητα».

Ετσι συμβαίνει συχνά στον σκληρό κόσμο της πολιτικής. Η απογοήτευση από την πολιτική (και, όλο και συχνότερα, η απογοήτευση από τη δημοκρατία την ίδια) δεν προκύπτει συνήθως από μια «απόλυτη» κρίση για τις επιδόσεις κάποιας κυβέρνησης, αλλά από μια σύγκριση των επιδόσεών της με τις υποσχέσεις που δόθηκαν, με τις προσδοκίες που καλλιεργήθηκαν. Το ΠΑΣΟΚ του Γιώργου Παπανδρέου, για παράδειγμα, πλήρωσε τη διάψευση της προσδοκίας που προεκλογικά καλλιέργησε (και ενσωματώθηκε στο πολυσυζητημένο και παρεξηγημένο «λεφτά υπάρχουν») ότι υπάρχει τρόπος να περάσουμε αδιάβροχοι την οικονομική κρίση, χωρίς να επιβληθούν μέτρα λιτότητας. Ο ΣΥΡΙΖΑ πληγώθηκε ανεπανόρθωτα από τη διάψευση της διάχυτης πεποίθησης που εκείνος κυρίως εξέφρασε και χρησιμοποίησε ως βάση εκτόξευσής του στην εξουσία, πως μπορούμε να απαλλαγούμε από την ασφυκτική λιτότητα και την πληγωμένη αξιοπρέπεια των Μνημονίων, χωρίς να διακινδυνεύσουμε τη θέση της χώρας στην Ευρώπη. Πως αρκεί να ψηφίσουμε ΣΥΡΙΖΑ και η Μέρκελ θα λυγίσει. Κατά κάποιο τρόπο, δικαίως ή αδίκως, τα Τέμπη εκλαμβάνονται ως διάψευση μιας προσδοκίας που η σημερινή κυβέρνηση δημιούργησε. Οχι τόσο με προεκλογικές υποσχέσεις, όσο με τις επιδόσεις της τον πρώτο χρόνο της θητείας της: την αντιμετώπιση της κρίσης στον Εβρο και του πρώτου πανδημικού κύματος, την αλλαγή της διεθνούς εικόνας της χώρας ή τη θεαματική ψηφιοποίηση κρίσιμων δημόσιων υπηρεσιών. Ολα αυτά προβλήθηκαν ως αποδείξεις ότι ανακτούμε, ανακτήσαμε ήδη, μια χαμένη «κανονικότητα», που ποτέ δεν είχε στ’ αλήθεια υπάρξει. Κι ύστερα ήρθε το δυστύχημα και όσα αυτό αποκάλυψε για το αειθαλές «βαθύ κράτος» και τη σχέση του με την πολιτική.

Θα μπορούσε κανείς να αντλήσει ένα δίδαγμα από όλα αυτά. Πως είναι λάθος οι πολιτικοί και τα κόμματα να επιμένουν σε έναν παλιομοδίτικο μεσσιανισμό, να υπόσχονται προεκλογικά τον ουρανό με τ’ άστρα, να εμφανίζουν την πολιτική ως παντοδύναμη, ενώ ξέρουν το πεπερασμένο των δυνατοτήτων της. Προσέξτε πώς μιλούν: όταν ένα οικονομικό μέγεθος βελτιώνεται, είναι πάντα, στον συμπολιτευόμενο λόγο, «η κυβέρνησή μας» που πιστώνεται τη βελτίωση, όταν επιδεινώνεται, είναι πάντα, στον αντιπολιτευόμενο λόγο, «η κυβέρνησή τους» που φταίει. Οι χαώδεις δυνάμεις της οικονομίας παρουσιάζονται ως μαριονέτες στα χέρια της πολιτικής. Προσέξτε τι υπόσχονται: για κάθε κίνδυνο που μας απειλεί, κάθε ευκαιρία που μας παρουσιάζεται, για κάθε πρόβλημα που πρέπει να λύσουμε, εμείς δεν έχουμε τίποτε άλλο να κάνουμε παρά να επιλέξουμε το «σωστό» κόμμα στην εξουσία και να του αναθέσουμε την ευθύνη.

Αυτός ακριβώς ο «μαγικός λόγος» έχει ένα τίμημα. Προαναγγέλλει την απογοήτευση, πολλαπλασιάζει την απαξίωση, απομακρύνει, εν τέλει, όλο και μεγαλύτερα ακροατήρια από τον δημόσιο χώρο. Και από την ιεροτελεστία των εκλογών επίσης. Μα δεν αλλάζει. Σαν να είναι ένας σιδερένιος νόμος της πολιτικής. Στο ελληνικό περιβάλλον, ιδίως, όπου ο κομματικός ανταγωνισμός είναι ένα παίγνιο μηδενικού αθροίσματος, όπου ό,τι χάνω εγώ το κερδίζεις εσύ και αντιστρόφως, χωρίς κανένα περιθώριο συναίνεσης, όπου η πολιτική είναι αποκλειστικά και μόνο μια άσκηση διεκδίκησης της εξουσίας για την εξουσία, μοιάζει αδύνατον να αλλάξει. Αντεξε στις υψηλές θερμοκρασίες της δεκαετίας της κρίσης. Μπορεί να τον αλλάξει τώρα το μετατραυματικό στρες του δυστυχήματος στα Τέμπη;

Δεν έχουμε αφορμές να αισιοδοξούμε. Αλλά ας ελπίσουμε τουλάχιστον ότι θα αποφύγουμε το χειρότερο: να εκλάβουν τα κόμματα το δράμα των Τεμπών ως σινιάλο πως κάθε εκσυγχρονιστική προσδοκία είναι εξ ορισμού μάταιη και καταδικασμένη να καταλήξει σε αποτυχία και απογοήτευση. Και να κάνουν όπισθεν ολοταχώς προς κάποια εκδοχή πολωμένου λαϊκισμού, με το επιχείρημα πως, τι να κάνουμε, «αυτή είναι η Ελλάδα». Οχι, δεν είναι. Και, αν σωστά διαβάζω τις δημοσκοπήσεις, δεν θέλει να είναι. Η οργή που βράζει γύρω είναι προπάντων οργή απέναντι σε ό,τι εκλαμβάνεται ως πολιτική χαμηλών προσδοκιών, εύκολων συμβιβασμών με ριζωμένες αμαρτίες και φθηνών δικαιολογιών. Το αίτημα πίσω από την οργή είναι, σύμφωνα με το πιο ενδιαφέρον εύρημα της έρευνας της Metron, η αλλαγή. Στο ερώτημα «αλλαγή ή συνέχεια» μετά τις εκλογές που έρχονται, η απάντηση «αλλαγή» συγκεντρώνει ένα 63%, έναντι 57% στην αμέσως προηγούμενη μέτρηση. Μένει να φανεί αν θα βρεθεί κάποιος που θα απαντήσει στο αίτημα πειστικά. Και προπάντων ρεαλιστικά.