Το εμπόριο των παθών μας

Το ερώτημα δεν είναι ούτε καινούργιο ούτε πρωτότυπο: μέχρι πού μπορείς να πας προκειμένου να ικανοποιήσεις τις επιθυμίες του αποδέκτη σου; Αν, ας πούμε, είσαι εκδότης, σκηνοθέτης, πολιτικός; Αν, ας πούμε, είσαι τηλεοπτικό κανάλι;

Δεν είναι, όμως, απλό ερώτημα. Οι «επιθυμίες του αποδέκτη», τι σημαίνουν; Τι ακριβώς «θέλει» ένα τηλεοπτικό κοινό; Ναι, με τον πόνο, τη λαγνοφρίκη, τις αδιάβροχες πλαστικοποιημένες κοινοτοπίες μπορεί ο θεατής του καναπέ να μην αλλάξει κανάλι. Ναι, η πορνογραφία της κλειδαρότρυπας, οι στεγνοί ερεθισμοί των αλλότριων παθών πουλάνε και θα πουλάνε. Ναι, υπάρχει κάτι μέσα μας που θα σταθεί να δει και να ξαναδεί (από άλλη γωνία, άλλη μια ερασιτεχνική λήψη) το τρένο που καίγεται ενώ μέσα του εξαϋλώνονται άνθρωποι, την πολυκατοικία που γκρεμίζεται ενώ μέσα της κονιορτοποιούνται οικογένειες. Υπάρχει αυτό που ονομάστηκε «η σαγήνη του τρόμου» και που μας κάνει να βλέπουμε θρίλερ προτού πέσουμε να κοιμηθούμε στα ζεστά μας κρεβάτια. Η ανατριχίλα που κάνει την ανακούφιση της δικής μας ασφάλειας (των παιδιών μας, των ζωών μας) ακόμα πιο βαθιά· σαν σπασμό ηδονής, κρυφό, ανομολόγητο.

Ομως ακόμα και οι πιο συνεπείς καταναλωτές, και οι πιο κυνικοί αποδέκτες, κάπου στα κατάβαθα της εθισμένης μας απάθειας παραμένουμε ανικανοποίητοι. Οταν «οι ειδήσεις των οκτώ» τελειώνουν, όταν η οθόνη σβήνει, το σκοτάδι της έχει μετατοπιστεί μέσα μας. Η εμπορευματοποίηση ενός πάθους στο οποίο δεν συμμετέχουμε πραγματικά (όπως ισχύει πάντα με την πορνογραφία), η αδιάβροχη απόσταση από τον αληθινό πόνο, φέρνει μόνο τη στιγμιαία έξαψη του θεάματος. Δεν προσφέρει ούτε ανακούφιση ούτε παρηγοριά.

«Μες στον κόσμο χάνομαι κι απ’ τα πάθη μου πιάνομαι» έλεγε η «Πορνογραφία» του Μάνου Χατζιδάκι (1982, στίχοι Αρη Δαβαράκη). Ο κόσμος μας, ο συλλογικός μας κόσμος που αναπνέει με την (ψευδ)αίσθηση μιας κάποιας σιγουριάς χάθηκε, και σαν τους πνιγμένους πιανόμαστε απ’ όπου βρούμε – με πιο προσιτό, συνήθως, το τηλεκοντρόλ. Αλλ’ όπως τα μαλλιά δεν σώζουν τον πνιγμένο, οι «νέες συγκλονιστικές εικόνες» δεν σώζουν εμάς.

Υπάρχουν όμως και όσα δεν λαμπυρίζουν στις οθόνες μας: η αδράνεια αυτής της παλιάς, συντηρητικής, δύσπιστης πατρίδας· οι ατσάλινες αντιστάσεις απέναντι σε μια πρόοδο που πρέπει πρώτα να τη δούμε για να την πιστέψουμε. Οπως κάποτε οι έμποροι δάγκωναν τα νομίσματα για να ελέγξουν μήπως είναι κίβδηλα, κι εμείς ακόμα χρειαζόμαστε να το δούμε πρώτα, το καινούργιο, για να σιγουρευτούμε ότι μας συμφέρει. Αλλά δεν θα το δούμε στις οθόνες μας.

«Η επανάσταση δεν θα είναι τηλεοπτική» τραγουδούσε το 1971 ο Scott-Heron (1971). «Δεν θα μπορέσεις να τη δεις από το σπίτι αδελφέ μου». Η επανάσταση δεν θα σε κάνει να μοιάζεις πέντε κιλά πιο αδύνατος ούτε τα ρούχα σου πιο μοδάτα, κι ούτε θα μελοποιηθεί από τον αγαπημένο σου ράπερ/τράπερ, κι ούτε θα κάνει pause όταν θα θελήσεις να πας για ύπνο. Οι οθόνες μας δεν θα μας βοηθήσουν γιατί δεν μπορούν να κάνουν τίποτα περισσότερο από το να αντανακλούν τις ψεύτικες επιθυμίες μας, που θα παραμένουν ψεύτικες όσο δεν θα έχουμε το θάρρος να δεχτούμε αυτό που πραγματικά θέλουμε, δηλαδή πραγματικά  χρειαζόμαστε.

«Κάθε κοινωνία δημιουργεί τους θεσμούς της, αλλά η ιδέα ότι αυτή τους δημιουργεί δεν υπάρχει στις περισσότερες», έλεγε ο Κορνήλιος Καστοριάδης. «Και μια κοινωνία  αλλοτριώνεται μέσα στους θεσμούς που η ίδια δημιούργησε, γιατί δεν ξέρει ότι εκείνη τους δημιούργησε.» Μπορεί ό,τι χρειαζόμαστε να μην είναι αυτό που φωνάζει στους δρόμους κάτω από ευφάνταστα πανό· σίγουρα πάντως, δεν είναι ούτε αυτό που μας κρατάει αγκυλωμένους, αβοήθητους μπροστά στις οθόνες μας.