Ο γέλως, ο κατάγελως και η επανάσταση

Οι αρχαίοι Ελληνες διέκριναν δύο είδη γέλιου: το καλό (γέλως) και το κακό (κατάγελως). Νεότεροι φιλόσοφοι, πάλι, προτιμούν να μιλούν για το θλιβερό και τα χαρούμενο γέλιο. Το πρώτο αποσκοπεί στο να απομονώσει κάποιον, να τον ντροπιάσει, να τον τρομάξει και να τον παραλύσει. Είναι το γέλιο εκείνου που χλευάζει τον διαφορετικό ή τον αδύναμο και δεν διαφέρει επί της ουσίας από εκείνο του νταή, του βασανιστή ή του δολοφόνου. Δεν είναι όμως πάντα εχθρικό. Μερικές φορές υιοθετεί μια εκλεπτυσμένη και δελεαστική μορφή, επισημαίνει στην «El País» ο ισπανός φιλόσοφος Μπερνάτ Καστάνι Πράδο. Είναι το κροκοδείλιο γέλιο του ειρωνικού κυνισμού που κυριαρχεί στη μαζική κουλτούρα και βολεύει την εξουσία επειδή κρύβει τις αλυσίδες.

Το χαρούμενο γέλιο, αντιθέτως, δεν μειώνει την ατομική και συλλογική μας δύναμη, αλλά την ενισχύει, καθώς δεν στρέφεται εναντίον κάποιου ανθρώπου, αλλά εναντίον των πλαστών αξιών που μας σαγηνεύουν. Eίναι η τρυφερή ειρωνεία του Θερβάντες, που είχε την ικανότητα να διακρίνει τις δύο όψεις όλων των πραγμάτων. Είναι το άγριο γέλιο του Σαίξπηρ, που έβλεπε τις εντάσεις οι οποίες διαπερνούν τον κόσμο χωρίς να αισθάνεται την επιτατική ανάγκη να τις επιλύσει. Είναι ένα βήμα προς τα πίσω για να ανοίξει η πόρτα και να μπει ο Αλλος, είναι κι ένα βήμα προς τα εμπρός για να μείνουν έξω αυτοί που θέλουν να κλείσουν την πόρτα. Γιατί, όπως λέει μια γερμανική παροιμία, «αν σε ένα τραπέζι κάθονται 10 άτομα κι ένας Ναζί, τότε σε αυτό το τραπέζι κάθονται 11 Ναζί».

Το θλιβερό γέλιο πετρώνει τον άνθρωπο, όπως το βλέμμα της Μέδουσας. Το χαρούμενο γέλιο τον προσωποποιεί, όπως η καλή λογοτεχνία. Λύνει τα μάτια του μελλοθάνατου, ώστε το εκτελεστικό απόσπασμα να δει μια ικεσία: «Είμαστε διαφορετικοί, αλλά μην πυροβολείτε…».

Αντί λοιπόν να παγιδευόμαστε στη συζήτηση για το πολιτικά ορθό ή την κουλτούρα της κατάργησης, αντί να μιμούμαστε τη θλιβερή κωμικότητα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και των πολιτικών πιράνχα, ας αναζητήσουμε τις μορφές της χαρούμενης κωμικότητας. Είναι η ειρωνεία του Σωκράτη, που πλησίαζε την αλήθεια απομακρυνόμενος από το ψέμα. Είναι το απελευθερωτικό γέλιο του Διογένη και της Ιππαρχίας. Είναι το χιούμορ του Ερασμου, που μιλούσε με γλυκά λόγια γιατί ήξερε ότι στο τέλος θα τα καταπιεί. Είναι η ευφυία της αδελφής Χουάνα Ινές ντε λα Κρους, που αποδομούσε καλύτερα από κάθε άλλον τη ρητορική της εξουσίας. Είναι η σάτιρα του Βολταίρου, που συνέτριβε τους άθλιους, και ο σαρκασμός της Ροσάριο Καστεγιάνος, που γνώριζε λατινικά.

Ο Μπερνάτ Καστάνι Πράδο θα συμφωνήσει με την Εμα Γκόλντμαν: αν δεν μπορώ να γελάσω, δεν θέλω να είμαι μέρος της επανάστασής σας.

Ενα χρόνο μετά τη βάρβαρη εισβολή που δέχθηκαν από τους Ρώσους, οι Ουκρανοί συνεχίζουν να γελούν. Γελούν όπως τον παλιό καιρό, γελούν με όλα, ακόμη και με τον πόλεμο, κυρίως με τον πόλεμο. Γελούν με τους πυραύλους, με τα drones-καμικάζι, με το ψωμί που λείπει, με την πυρηνική βόμβα, με τον θάνατο. Γελούν όσο προλαβαίνουν, μέχρι την επόμενη σειρήνα του συναγερμού.

Ο Αντον Τιμοσένκο είναι 29 ετών, εκφωνητής στο ραδιόφωνο και τα τελευταία εννιά χρόνια ασχολείται με το stand-up comedy. «Κάποτε με τρόμαζε η υπερθέρμανση του πλανήτη», λέει εκείνο το βράδυ στην αίθουσα του ξενοδοχείου Tourist του Κιέβου. «Τώρα που η Ρωσία καταστρέφει τους ηλεκτρικούς σταθμούς και στο διαμέρισμά μου έχει πέντε βαθμούς υπό το μηδέν, έχω γίνει φανατικός οπαδός της υπερθέρμανσης του πλανήτη. Πηγαίνω στο σουπερμάρκετ και αγοράζω όλες τις πλαστικές σακούλες για να έρθει όσο το δυνατόν πιο γρήγορα η υπερθέρμανση του πλανήτη».

Μερικές φορές ο Τιμοσένκο αισθάνεται αμήχανα, αυτός να λέει αστεία ενώ οι συνομήλικοί του πολεμούν. Ομως το κοινό τον ενθαρρύνει, τον κάνει να καταλάβει πόση σημασία έχει το γέλιο για το ηθικό των ανθρώπων. Λογοκρισία δεν υπάρχει. Ξέρει όμως πως δεν θα κάνει πλάκα ποτέ με την Μπούτσα ή τη Μαριούπολη, γιατί τις αγριότητες που υπέστησαν οι κάτοικοι αυτών των πόλεων εκείνος δεν τις έχει γνωρίσει. Ο υπολογισμός που κάνει κάθε φορά είναι ο εξής: αν η ιλαρότητα που προκαλεί ένα αστείο είναι μικρότερη από τον πόνο που κινδυνεύει να προκαλέσει, τότε δεν το λέει.

Ορια στα αστεία του βάζει και ο 27χρονος Γιούρι Κολομιέτς, που έχει ένα κανάλι στο YouTube. «Πώς να κάνεις πλάκα με κάποιον που έχει χάσει έναν συγγενή του; Καλύτερα να πιάσεις τον Ζελένσκι, τον Πούτιν ή τον πρώην πρόεδρο Ποροσένκο, που προσπαθεί απεγνωσμένα να μας παρουσιάσει μια άλλη εικόνα».

Το να γελάς είναι κάτι πολύ σοβαρό κι αυτά τα παιδιά το ξέρουν. Σε αυτή τη δημοκρατική επανάσταση, ναι, θα ήθελα να είμαι μέρος.

Τζον Κιτς (1795-1821)

H «αρνητική ικανότητα»

Σε επιστολή που έστειλε στους αδελφούς του Τζορτζ και Τομ το 1817, ο μεγάλος άγγλος ρομαντικός ποιητής παρουσίασε έναν όρο εμπνευσμένο από το έργο του Σαίξπηρ. Πρόκειται για την «αρνητική ικανότητα», το να αντιμετωπίζεις δηλαδή τις αβεβαιότητες, τα μυστήρια και τις αμφιβολίες χωρίς να αναζητείς σώνει και καλά τα γεγονότα και τη λογική. Αυτή η αποκήρυξη της απόλυτης αλήθειας, γράφει ο Μπερνάτ Καστάνι Πράδο, έκανε μερικούς να χαρακτηρίσουν το χιούμορ «ευγένεια της απελπισίας». To να αλλάξεις όμως το μεγαλομανές, αλλά ψεύτικο, γέλιο αυτού που νομίζει ότι είναι πάνω από αυτούς με τους οποίους γελά με το σεμνό, αλλά αληθινό, γέλιο αυτού που πετάει το σεντόνι του φαντάσματος για να λάβει μέρος στον χορό της ανθρώπινης γελοιότητας δεν αποτελεί απώλεια, αλλά κέρδος. Οπως έλεγε ο μεξικανός κωμικός Καντίνφλας, «παλιά ήμασταν καλά, αλλά ήταν ψέμα, όχι όπως τώρα, που είμαστε χάλια, αλλά είναι αλήθεια».