Οι αδιαβάθμητοι καλλιτέχνες

Είναι πραγματικά δύσκολο να περιγράψει κανείς μέσα σε λίγες μόνο γραμμές τον ασυνάρτητο τρόπο με τον οποίο έχει διαχρονικά αντιμετωπίσει η ελληνική Πολιτεία την καλλιτεχνική εκπαίδευση, ιδίως στον τομέα των παραστατικών τεχνών. Η απουσία εθνικής πολιτικής, η κακή νομοθέτηση, οι πολιτικές εξαγγελίες χωρίς αντίκρισμα, η εκ των υστέρων και εκ των ενόντων προσπάθεια για δημιουργία «bypass» προκειμένου να επιλυθούν χρόνια προβλήματα κρυμμένα κάτω απ’ το χαλί – όλα τους ενδημικά φαινόμενα του εγχώριου δημόσιου βίου που έχουμε μάθει να αντιμετωπίζουμε ως κανονικότητα, δηλώνουν ένα ηχηρό «παρών» σε αυτήν την ιστορία.

Οσο πιο συνοπτικά γίνεται, λοιπόν, και προσπαθώντας να μη χαθούμε μέσα στον λαβύρινθο της σχετικής νομοθεσίας: το 1981, όταν τα ηνία της χώρας ανέλαβε το ΠΑΣΟΚ, οι σχολές καλλιτεχνικής εκπαίδευσης (δραματικής τέχνης, χορού, κινηματογραφίας/τηλεόρασης) πέρασαν από την αρμοδιότητα του υπουργείου Παιδείας στην αρμοδιότητα του υπουργείου Πολιτισμού. Βάσει του νόμου 1158/81, ο οποίος παραμένει σε ισχύ, οι σχολές αυτές κατατάχθηκαν σε μια «ανώτερη» βαθμίδα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και τέθηκαν υπό την εποπτεία του υπουργείου Πολιτισμού. Προκειμένου να αντιμετωπίσει το ζήτημα του αδιαβάθμητου χαρακτήρα των εν λόγω σπουδών, που δημιουργούσε σοβαρό πρόβλημα ως προς τα ακαδημαϊκά και επαγγελματικά δικαιώματα των αποφοίτων των σχολών, η ελληνική Πολιτεία προέκρινε, κατά την προσφιλή της συνήθεια, μια μεσοβέζικη λύση: ισοτιμούσε (όχι αυτόματα, αλλά κατόπιν αιτήματος των ενδιαφερομένων) έως το 2003 τους τίτλους σπουδών τους με τα πτυχία των ΤΕΙ. Οταν τα ΤΕΙ ανωτατοποιήθηκαν και η χορήγηση ισοτιμιών διακόπηκε, οι απόφοιτοι των καλλιτεχνικών σχολών έμειναν και επισήμως μετέωροι (το 2017, παρασχέθηκε τελικά με τον νόμο 4481/17 κάλυψη στο σύνολο όσων είχαν αποφοιτήσει μέχρι και τον Ιούνιο του 2003 και μόνο σε αυτούς, δημιουργώντας έτσι δύο κατηγορίες αποφοίτων – τους προ του 2003 και τους μετά το 2003). Παράλληλα, ιδρύονταν πανεπιστημιακές σχολές συναφούς αντικειμένου σε διάφορα περιφερειακά ΑΕΙ της χώρας, δημιουργώντας de facto αποφοίτους καλλιτεχνικών σχολών δύο ταχυτήτων. Ο γόρδιος δεσμός υποτίθεται πως θα λυνόταν με την ίδρυση της περίφημης «Ακαδημίας Τεχνών», βασική εξαγγελία της ΝΔ, η οποία ανέλαβε τη διακυβέρνηση της χώρας το 2004. Με την ίδρυση της εν λόγω Ακαδημίας, οι δημόσιες καλλιτεχνικές σχολές θα ανωτατοποιούνταν. Ο ίδιος ο τότε πρωθυπουργός, μάλιστα, ανέλαβε καταρχάς το υπουργείο Πολιτισμού, σε μια κίνηση υψηλού συμβολισμού.

Η Ακαδημία, φυσικά, ουδέποτε ιδρύθηκε. Το ζήτημα της ίδρυσής της επανήλθε προ επταετίας, όταν πλέον συγκυβερνούσαν οι ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ. Ούτε τότε όμως υλοποιήθηκε η σχετική εξαγγελία, παρά τη χρυσή ευκαιρία της συγχώνευσης των υπουργείων Παιδείας και Πολιτισμού. Και κάπως έτσι φτάσαμε τον περασμένο Δεκέμβριο στο περιβόητο προεδρικό διάταγμα 85/22, με το οποίο επιχειρείται να στριμωχτούν οκτώ εκπαιδευτικές βαθμίδες στις τέσσερις κατηγορίες που αναγνωρίζει το προσοντολόγιο του Δημοσίου, και το οποίο χαρακτηρίζει τους αποφοίτους των επίμαχων καλλιτεχνικών σχολών ως δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, με ό,τι αυτό συνεπάγεται όχι μόνο για τα πάσης φύσεως δικαιώματά τους, αλλά και για την τιμή, θα έλεγε κανείς, ενός ολόκληρου επαγγελματικού κλάδου (το δε επιχείρημα ορισμένων κυβερνητικών στελεχών ότι η στρεβλή κατάσταση προϋπήρχε της έκδοσης του διατάγματος ναι μεν ευσταθεί, πλην όμως αποτελεί συγχρόνως σαφή παραδοχή ότι ούτε η παρούσα κυβέρνηση έκανε κάτι στα τέσσερα χρόνια της θητείας της για να άρει επιτέλους αυτή τη στρέβλωση). Τώρα εξαγγέλλεται εκ νέου η ίδρυση Ακαδημίας Τεχνών έως το 2025, ενώ τα συναρμόδια υπουργεία σπεύδουν, μόλις δύο μήνες πριν από τις κάλπες, να συστήσουν ομάδες εργασίας για την καλλιτεχνική εκπαίδευση.

Ισως μετά το ανωτέρω ιστορικό να έγινε πιο σαφές γιατί επικρατεί αναβρασμός στον καλλιτεχνικό κόσμο – χωρίς, δυστυχώς, να λείπουν και ορισμένες προσπάθειες πολιτικής εκμετάλλευσης του ζητήματος. Εχει έρθει η ώρα το πολιτικό προσωπικό της χώρας να βγει μπροστά (είναι απορίας άξιον, λ.χ., πώς η πολιτική ηγεσία του υπουργείου Παιδείας είχε παραμείνει έως σήμερα εκτός κάδρου σε ένα ζήτημα που αφορά στην πραγματικότητα το εν λόγω υπουργείο όσο και το υπουργείο Πολιτισμού) και να δώσει λύσεις. Η κοινωνία προσδοκά από τους καλλιτέχνες να λειτουργούν ως παλμογράφος της. Να αφουγκράζονται τους φόβους, τις ελπίδες, τις αγωνίες της. Να τολμούν να θέτουν τα ερωτήματα που οι υπόλοιποι δεν τολμούν να θέσουν στον ατομικό και συλλογικό τους βίο. Να εκτίθενται, να πειραματίζονται, να καινοτομούν. Να αποτελούν μια εμπροσθοφυλακή δημιουργίας αλλά και μια υπολογίσιμη παραγωγική δύναμη (δεν χρειάζεται να τεκμηριωθεί εδώ η συμβολή της πολιτιστικής και δημιουργικής βιομηχανίας στην εθνική οικονομία και τη βιώσιμη ανάπτυξη, αποτελεί κοινό τόπο). Δεν γίνεται ταυτοχρόνως η Πολιτεία να τους τραβάει το χαλί κάτω απ’ τα πόδια αδιαφορώντας για το θεσμικό πλαίσιο που διέπει τις σπουδές τους, τις συνθήκες εργασίας τους, το καθεστώς της κοινωνικής τους ασφάλισης. Πολλώ δε μάλλον σε μια χώρα που διατείνεται ότι ο Πολιτισμός αποτελεί τη «βαριά βιομηχανία» της. Βαριά βιομηχανία με αποδεκατισμένους εργάτες δεν νοείται.

Ερχονται εκλογές. Είναι απολύτως αναγκαίο τα κόμματα εξουσίας και οι εν δυνάμει κυβερνητικοί τους εταίροι να δεσμευτούν στα προγράμματά τους για το πώς θα χειριστούν τα φλέγοντα, και ασφαλώς δυσεπίλυτα, ζητήματα του χώρου, με πρώτο και καλύτερο την ανωτατοποίηση των καλλιτεχνικών σπουδών και τη διαβάθμιση των διπλωμάτων των παλαιών αποφοίτων. Περαιτέρω αναβολή θα δημιουργήσει μόνο σοβαρότερες επιπλοκές. Το καλλιτεχνικό δυναμικό της χώρας διεκδικεί την άμεση αποκατάσταση της επαγγελματικής του αξιοπρέπειας – και αυτήν δεν έχει κανείς το δικαίωμα να του την αρνηθεί.

Ο Φοίβος Μπότσης είναι νομικός, συγγραφέας,
ειδικός σε θέματα πολιτικής του πολιτισμού.