Θάνατος ή δόξα στη Ρωσία

Διάφορες φήμες κυκλοφορούν στη Ρωσία, μεταξύ σοβαρού και αστείου, αναφορικά με το ποιος θα αντικαταστήσει τον Βλαντίμιρ Πούτιν τώρα που ο επιθετικός πόλεμος τον οποίο εξαπέλυσε στην Ουκρανία έχει πάει τόσο καταστροφικά λάθος. Αυτό δεν καταφέρνει να κρύψει τις νοσηρές παθολογίες που χαρακτηρίζουν τη ρωσική πολιτική. Εκεί όπου οι παίκτες-κλειδιά δεν είναι οργανωμένα πολιτικά κόμματα, αλλά κυρίως συμμορίες ολιγαρχών που κυριαρχούν σε διάφορα άτυπα κέντρα εξουσίας.

Είναι κάτι που εξηγεί και το γεγονός ότι η πιο αποτελεσματική στρατιωτική μονάδα της Ρωσίας στην πρώτη γραμμή της Ουκρανίας, η Ομάδα Wagner, δεν αποτελεί καν τμήμα των ενόπλων δυνάμεων. Η Ρωσία είναι σήμερα μια χώρα πολεμάρχων, μια κατάσταση την οποία κανείς συνδέει συνήθως με κράτη χωρίς αρχές, που έχουν καταρρεύσει. Οι νυν και μελλοντικοί ηγέτες τους κυκλοφορούν πυρετωδώς όνειρα θριάμβων στα πεδία των μαχών. Αυτή δε η πολεμική κουλτούρα εμπεριέχει την άποψη του Χομπς που θεωρεί τη ζωή ως μοναχική, φτωχή, άσχημη, κτηνώδη και σύντομη – και ολοένα και πιο φθηνή.

Η άνοδος των ιδιωτικών στρατών εντός της Ρωσίας και γύρω από αυτήν, έχει οδηγήσει σε μερικές πραγματικά αστείες εξελίξεις. Για παράδειγμα, πέρυσι, πρώην μέλη των ενόπλων δυνάμεων των ΗΠΑ και άλλων χωρών της Δύσης οργάνωσαν μια εθελοντική ομάδα προκειμένου να πάει να πολεμήσει στο πλευρό των Ουκρανών. Κατά έναν απίστευτα ειρωνικό τρόπο, ονομάστηκαν Ομάδα Mozart – σε μια ευθεία αντίστιξη με τους μισθοφόρους της Wagner (και τα δύο ονόματα προέρχονται από γερμανούς συνθέτες).

Το αστείο, όμως, τελειώνει εδώ. Κι αυτό διότι η προφανής επιστροφή της Ρωσίας στην εποχή των πολεμάρχων υποκινήθηκε από ένα ρεύμα ρωσικού θρησκευτικού φονταμενταλισμού το οποίο αποθεώνει ανοιχτά τον θάνατο. Ορισμένοι ρώσοι κληρικοί λένε στους πιστούς ότι μπορούν να «αυτοπραγματωθούν» μόνο αφαιρώντας ζωές. Η «ειδική στρατιωτική επιχείρηση» στην Ουκρανία, ισχυρίζονται, είναι ένας αγώνας «για ολόκληρο το δημιούργημα του Θεού».

Προκειμένου να κατανοήσουμε τους σύγχρονους ρώσους ιδεολόγους όπως ο Βλαντιμίρ Σολοβιόφ και ο αποκαλούμενος «ιδεολογικός πατέρας» του Πούτιν, Αλεξάντερ Ντούγκιν, είμαστε αναγκασμένοι να κατανοήσουμε την παράδοση της «κοσμικότητας» στη Ρωσία, ενός φιλοσοφικού κινήματος που ξεκίνησε τον 19ο αιώνα από τον Νικολάι Φεντόροφ. Οπως γράφει ο Τζουλ Ιβανς, φιλόσοφος στο πανεπιστήμιο Queen Mary του Λονδίνου, ο Φεντόροφ «είχε το προσωνύμιο Σωκράτης της Μόσχας, εξαιτίας των ασκητικών του συνηθειών και της ριζοσπαστικής του φιλοσοφίας. Είχε έναν στόχο που τα περιελάμβανε όλα: την επίτευξη της αθανασίας και την ανάσταση των νεκρών».

Ανάμεσα στους οπαδούς του Φεντόροφ κατά τον 20ό αιώνα συγκαταλέγονται ο σοβιετικός διαστημικός επιστήμονας Κονσταντίν Τσιολκόφσκι (ο οποίος θεωρητικοποίησε τα διαστημικά ταξίδια), ο συγγραφέας έργων επιστημονικής φαντασίας Αλεξάντερ Μπογκντάνοφ (ο οποίος πίστευε ότι κανείς μπορεί να παρατείνει τη διάρκεια της ζωής του με μεταγγίσεις αίματος) και – κατά ιδανική σύμπτωση – ο θρησκευτικός διανοητής Βλαντιμίρ Σολοβιόφ.

Κλειδί σε όλα αυτά είναι η πίστη στην ανάσταση και την αιώνια ζωή. Ομως, η κοσμική αντίληψη θα μπορούσε να αναδυθεί μόνο εντός της ρωσικής ορθόδοξης εκδοχής του χριστιανισμού, της οποίας καμβάς είναι το σχήμα «ο Θεός έγινε άνθρωπος έτσι ώστε ο άνθρωπος να γίνει θεός». Αυτός είναι και ο τρόπος με τον οποίο ερμηνεύουν όλοι οι υπέρμαχοι της κοσμικότητας την εμφάνιση του Θεανθρώπου Χριστού: ως ένα πρότυπο το οποίο θα έπρεπε να υιοθετήσει και να επιδιώκει όλη η ανθρωπότητα. Αντιθέτως, ο Μαρτίνος Λούθηρος αντιμετώπιζε τον άνθρωπο ως ένα απόβλητο του Θεού – ως κάτι που έπεσε από τον πρωκτό του.

Καθώς, λοιπόν, γινόμαστε μάρτυρες ενός ιδεολογικού παραλογισμού στη Ρωσία, οφείλουμε να έχουμε κατά νου τις ρίζες που αυτός έχει στη Ρωσική Ορθοδοξία. Πολλοί στη Δύση διαπιστώνουν τώρα ότι η συγκεκριμένη παράδοση αποτελεί ένα αντίδοτο στην παρακμή του φιλελευθερισμού, για τον οποίο υποτίθεται πως ευθύνεται ο προτεσταντισμός της Δύσης. Κατά έναν παράδοξο τρόπο, πάντως, έχουν δίκιο: ο θάνατος επιλύει όλα τα προβλήματα.

Ο Σλάβοϊ Ζίζεκ είναι καθηγητής Φιλοσοφίας στη European Graduate School και διευθυντής του Birkbeck Institute for the Humanities του Πανεπιστημίου του Λονδίνου. Πολλά βιβλία του κυκλοφορούν στα ελληνικά, με πιο πρόσφατο το «Απαντήσεις δίχως ερωτήματα» (εκδ. Πλέθρον, 2018)