Η Ευρώπη χωρίς όραμα και χωρίς κατεύθυνση

Η ευρωπαϊκή ενοποίηση υπήρξε ένα πραγματικό ειρηνικό έπος, που άλλαξε τη μορφή της πολύπαθης ευρωπαϊκής ηπείρου. Χρειάστηκαν δύο αιματηροί παγκόσμιοι πόλεμοι και η ισχυρή αμερικανική παραίνεση, ώστε να αχθούν οι κατεστραμμένες από τον πόλεμο και απειλούμενες από τον σοβιετικό ιμπεριαλισμό ευρωπαϊκές χώρες στη συνεργασία και σε μια διαδικασία ώσμωσης και σύνθεσης. Επίσης χρειάστηκε η εμπνευσμένη πρωτοβουλία δύο μεγάλων οραματιστών, του γάλλου διπλωμάτη Jean Monnet και του επίσης γάλλου, γερμανικής καταγωγής, πολιτικού Robert Schuman, ώστε να επιτευχθεί το αδιανόητο: να ενταχθούν σε μία ενιαία οικονομική δομή η Γαλλία και η Γερμανία, μαζί με άλλες τέσσερις χώρες.

Με τη διακήρυξη της 9ης Μαΐου 1950 και τη δημιουργία της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Ανθρακα και Χάλυβα με τη Συνθήκη των Παρισίων στις 18/4/1951 από τη Γαλλία, το Βέλγιο, τη Δυτική Γερμανία, την Ιταλία, το Λουξεμβούργο και την Ολλανδία (η Μεγάλη Βρετανία αρνήθηκε να συμμετάσχει), εγκαινιάσθηκε μια μακρά διαδικασία σταδιακής ενοποίησης της ευρωπαϊκής ηπείρου. Επειτα από μακρές διαπραγματεύσεις, ιδρύθηκε στη Ρώμη στις 25 Μαρτίου 1957 η Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα (ΕΟΚ). Το πεδίο συνεργασίας δεν ήταν η εξωτερική πολιτική ή η άμυνα (αυτά αποτελούσαν αρμοδιότητα του ΝΑΤΟ), αλλά η οικονομία. Με τη Συνθήκη προβλεπόταν η ελεύθερη και αδασμολόγητη διακίνηση ανθρώπων, εμπορευμάτων, κεφαλαίων και υπηρεσιών, καθώς και κοινή πολιτική δασμών προς τρίτες χώρες. Προβλεπόταν η παροχή αναπτυξιακής βοήθειας και κοινωνικών προγραμμάτων σε περιοχές και κοινωνικές ομάδες που είχαν ανάγκη ενίσχυσης, με σκοπό την κοινωνική συνοχή. Επίσης προβλεπόταν κοινή γεωργική, αλιευτική, ενεργειακή πολιτική, κοινοί κανόνες κρατικής παρέμβασης, ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας, της έρευνας, εκπαίδευσης και τεχνολογικής ανάπτυξης. Το σχέδιο ήταν μεγαλειώδες, το όραμα σαφές.

Αλλά η σημερινή εικόνα της Ευρωπαϊκής Ενωσης δεν δικαιώνει το όραμα των ιδρυτών της. Η απερίσκεπτη, βεβιασμένη, χωρίς προϋποθέσεις διεύρυνση στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, που ακολούθησε την πτώση των κομμουνιστικών καθεστώτων το 1990, δημιούργησε ανομοιογένεια και ανισορροπία. Η δημιουργία της ευρωζώνης σε μέρος μόνο της Ευρωπαϊκής Ενωσης διέσπασε την ενότητά της και άλλωστε δεν στηρίχθηκε σε κάποια ενιαία οικονομική αρχή, κατά παράβαση κάθε οικονομικής λογικής. Η υπερδιόγκωση της γερμανικής επιρροής κατέλυσε τη λογική ισοτιμίας που κυριαρχούσε κατά τα πρώτα χρόνια της Κοινότητας και ανέδειξε τη λογική της κυρίαρχης δύναμης και των δορυφόρων της. Η πολυάνθρωπη, πολυδάπανη και υδροκέφαλη γραφειοκρατία των Βρυξελλών οδήγησε σε σοβαρή αμφισβήτηση της νομιμοποίησής της. Τα κοινοτικά όργανα δεν κατόρθωσαν να αποκτήσουν κάποιου είδους ομοσπονδιακή δομή και να υποκαταστήσουν τα εθνικά κοινοβούλια και τις εθνικές κυβερνήσεις. Δεν υφίσταται ευρωπαϊκή σύνταξη, ευρωπαϊκή ασφάλιση, ευρωπαϊκή εξωτερική πολιτική, ευρωπαϊκός στρατός, ευρωπαϊκή αστυνομία. Δεν υπάρχει ευρωπαϊκή συναίνεση για το μέλλον της Ευρώπης, δεν υπάρχει ούτε συζήτηση για το επόμενο βήμα. Μόνο βερμπαλισμοί και κοινοτυπίες. Το χειρότερο: δεν υπάρχει ούτε καν στοιχειώδης ευρωπαϊκή αλληλεγγύη μεταξύ των κρατών-μελών, όπως αποδεικνύει περίτρανα η στάση των κρατών της ΕΕ έναντι των τουρκικών απειλών προς την Ελλάδα.

Υπ’ αυτές τις συνθήκες, η κατακερματισμένη πλέον Ευρώπη μεταβάλλεται από ισχυρή συνομοσπονδία σε ανοχύρωτη έκταση, χάνει την ιδιότητα του παγκόσμιου παίκτη, οδηγείται στην περιθωριοποίηση και ακόμα κάτι χειρότερο: οι αξίες που εισήγαγε στον σύγχρονο κόσμο τείνουν να εξοβελιστούν ως προϊόντα δυτικής υπεροχής, αποικιοκρατικής εκμετάλλευσης και σοβινιστικής υπεροψίας. Τον λόγο έχει η πολιτική ορθότητα, έναντι της οποίας η Ευρώπη κείται παράλυτη στο ρινγκ. Ακολουθεί σε επόμενα επεισόδια η ανάδυση ενός νέου ολοκληρωτισμού, ίσως χειρότερου από τους προηγούμενους.

Ο Μελέτης Η. Μελετόπουλος είναι διδάκτωρ Οικονομικών και Κοινωνικών Επιστημών Πανεπιστημίου Γενεύης (από τις εκδόσεις Καπόν κυκλοφορεί το βιβλίο του «Παναγιώτης Κανελλόπουλος: ο πολιτικός, ο διανοούμενος και η εποχή του»