Σκέψεις και σχόλια

Δεν προτίθεμαι να σχολιάσω την πρώτη εικόνα της αρχιτεκτονικής πρότασης που δημοσιεύτηκε από το υπουργείο Πολιτισμού και αφορά την «Αναβάθμιση, υπόγεια επέκταση και διασύνδεση με το Ακροπόλ Ακρός του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου». Περιμένω την πλήρη δημοσίευση της μελέτης για να τοποθετηθώ, με δεδομένο ότι η πρώτη αυτή εικόνα δεν είναι επαρκής και προβληματίζει κυρίως σχετικά με τη στάθμη του υπάρχοντος κτιρίου, που πραγματοποιήθηκε επί Οθωνα, αφού προηγήθηκε τότε αρχιτεκτονικός διαγωνισμός, και τελικά σχεδίασε ο γερμανός αρχιτέκτονας Ludwig Lange σε συνεργασία με τον Ziller. Σε κάθε περίπτωση σέβομαι την ανάγκη αναβάθμισης του εμβληματικού ΕΑΜ που είναι πράγματι γερασμένο και ξεπερασμένο, χωρίς βέβαια να αναιρώ την άποψή μου για την πραγματοποίηση ενός νέου και μεγαλύτερου μουσείου.

Η διαδικασία παρά τις έντονες αντιδράσεις ολοκληρώθηκε, οι αποφάσεις πάρθηκαν παρά τις επίμονες προσπάθειες της κοινότητας των αρχιτεκτόνων, να επιλεγεί η λύση ενός διεθνούς αρχιτεκτονικού διαγωνισμού με την ισότιμη συμμετοχή Ελλήνων και ξένων μελετητών.

Επελέγη, μετά από μια διαδικασία αξιολόγησης με τη χρηματοδότηση χορηγού, δέκα καταξιωμένων γραφείων του εξωτερικού, η πρόταση των αρχιτεκτονικών γραφείων David Chipperfield Architects και Αλέξανδρου Ν. Τομπάζη, ενός από τα δέκα ελληνικά γραφεία που επελέγησαν από τους ξένους μελετητές.

Οι αντιδράσεις από συλλόγους, βουλευτές, σχολές αρχιτεκτονικής και τέως υπουργούς Πολιτισμού, παρακάμφθηκαν, στην ουσία αγνοήθηκαν, και  κατά την προσωπική μου εκτίμηση και εκ των έσω γνώση η πλειονότητα των αρχιτεκτόνων αισθάνεται προσβεβλημένη, στον βαθμό που η πολιτεία τους αποκλείει από την ελεύθερη συμμετοχή τους στη δημιουργία πολιτισμού.

Αναμφίβολα πάσχει ο θεσμός των αρχιτεκτονικών διαγωνισμών. Η πρόσφατη υπουργική απόφαση είναι απαραίτητο να επανεξεταστεί, να δρομολογηθούν ουσιαστικές αλλαγές, που θα εξασφαλίσουν το τελικό αποτέλεσμα αλλά και την αποφυγή της όποιας  πρόφασης από την πολιτεία και την τοπική αυτοδιοίκηση για να παρακάμψουν έναν διεθνή αρχιτεκτονικό διαγωνισμό. Τον δρόμο απέναντι σε αυτή την αδυναμία έδειξε πρόσφατα ο Δήμος Λάρισας, ο οποίος πραγματοποίησε διεθνή αρχιτεκτονικό διαγωνισμό στο πλαίσιο της Διεθνούς Ενωσης Αρχιτεκτόνων (UIA), με θέμα τον περιβάλλοντα χώρο του Αρχαίου Θεάτρου Λάρισας, που ολοκληρώθηκε σε διάστημα έξη μηνών, με κριτική επιτροπή καταξιωμένων Ελλήνων και κυρίως ξένων αρχιτεκτόνων.

Πέρα όμως από το εναλλακτικό σενάριο  της επιλογής της διαδικασίας μέσω UIA, που απαιτεί την καταβολή ικανού ποσού και κινδυνεύει από την άγνοια της ελληνικής πραγματικότητας, επιβάλλεται  και η βελτίωση του υπάρχοντος θεσμού, που προϋποθέτει βασικά την απόσυρση του πρόσθετου άρθρου 2.3,4 της σχετικής υπουργικής απόφασης που εξαιρεί από την υποχρέωση διενέργειας αρχιτεκτονικού διαγωνισμού αξιόλογων έργων που προωθούνται από τυχόν δωρεές μελετών, ή εντάσσονται για χρηματοδότηση σε ΕΣΠΑ, ή στο Ταμείο Ανάκαμψης, ή συγχρηματοδοτούνται από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων, ή υλοποιούνται μέσω ΣΔΙΤ. Τελικά δηλαδή καλύπτει σε μεγάλο βαθμό σχεδόν όλα τα σημαντικά δημόσια έργα. Μια πρόσθετη διάταξη που πρέπει να καταργηθεί.

Παράλληλα, απαιτούνται επιπλέον βελτιώσεις και κυρίως ενίσχυση των χρηματοδοτήσεων, για την προετοιμασία του φακέλου της προκήρυξης σε συνεργασία με ειδικευμένους συμβούλους, για τη δυνατότητα επιλογής έμπειρων και εξειδικευμένων διεθνούς κύρους κριτών, που θα πλαισιώνονται με ειδικούς συμβούλους, εμπειρογνώμονες και προμετρητές, για τον έλεγχο του κόστους υλοποίησης των επικρατέστερων προτάσεων. Απαιτείται λοιπόν μια επαρκέστερη από την προβλεπόμενη χρηματοδότηση όλων όσων εμπλέκονται, που τελικά είναι ελάχιστη σε σχέση με τους προϋπολογισμούς των έργων.

Το θετικό παράδειγμα στην Ακαδημία Πλάτωνος

Επανερχόμενος τώρα στη νέα πρόταση, επέλεξα να παραθέσω ασχολίαστη την ψηφιακή εικόνα της μαζί με παλαιότερη φωτογραφία του ΕΑΜ, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, προκαλώντας τον σχολιασμό από τους αναγνώστες και διαδικτυακούς φίλους, στην πλειονότητά τους αρχιτέκτονες και εικαστικοί. Είναι εντυπωσιακό το πώς άνοιξε ένας χειμαρρώδης διάλογος με πολυάριθμες θετικές, αντίθετες, και συμπληρωματικές απόψεις, που αποκαλύπτουν την ουσία του προβλήματος. Οι περισσότεροι εκφράζουν απογοήτευση και θυμό για τον αποκλεισμό της ισότιμης συμμετοχής των ελλήνων αρχιτεκτόνων, που θα έπρεπε να έχουν την ευκαιρία να διαγωνιστούν, αλλά και για την παράκαμψη της νόμιμης διαδικασίας του θεσμού που πρόσφατα έχει δώσει εξαιρετικά αποτελέσματα. Κάποιοι άλλοι, διαπιστώνοντας κάποιες  αδυναμίες του θεσμού και θαυμάζοντας παράλληλα το αναγνωρισμένο έργο, το κύρος και τη θετική αύρα του γραφείου David Chipperfield Architects, επικροτούν την επιλογή και προσπερνούν τη διαδικασία. Αλλοι διατύπωσαν απόψεις και κριτική για τη λύση, μιλώντας για ένα «τείχος» επί της Πατησίων, που αποκόπτει τον κήπο από τον δημόσιο χώρο, αποκρύπτοντας το μνημείο. Τέλος, άλλοι επέλεξαν το χιούμορ. Ομως το θέμα είναι σοβαρό και θα πρέπει να προβληματίσει. Οι θεσμοί πρέπει να γίνονται σεβαστοί, όπως άλλωστε επιβεβαιώνεται και από τα πρόσφατα  θετικά αποτελέσματα του αρχιτεκτονικού διαγωνισμού για την κατασκευή του νέου  Αρχαιολογικού  Μουσείου Αθηνών στην Ακαδημία  Πλάτωνος. Να μην ακυρώνονται αλλά να βελτιώνονται και να αναβαθμίζονται. Και εδώ είναι η ουσία του προβλήματος.

• Σημείωση «Προσώπων»: το κείμενο γράφτηκε πριν από τη συνέντευξη Τύπου και τις διευκρινίσεις σχετικά με τη διαδικασία επιλογής που έδωσαν η υπουργός Πολιτισμού και Αθλητισμού Λίνα Μενδώνη και ο Πρόεδρος της Διεθνούς Επιτροπής Αξιολόγησης Ανδρέας Κούρκουλας, την περασμένη Τετάρτη.