Στην εποχή των ελλείψεων

Η Ελλάδα δεν είναι η μόνη χώρα που περνάει έναν δύσκολο υγειονομικά χειμώνα. Παντού στην Ευρώπη τα συστήματα Υγείας βρίσκονται στα όριά τους, παρατηρούνται ελλείψεις σε φάρμακα και οι πολιτικές ηγεσίες νιώθουν πίεση. Στη Γερμανία οι ελλείψεις στα φαρμακεία έχουν γίνει αντικείμενο δημοσιογραφικής έρευνας. Στη Γαλλία ο πρόεδρος Μακρόν παρουσίασε έκτακτο σχέδιο αντιμετώπισης μιας «κρίσης χωρίς τέλος» στην υγεία. Η κατάσταση είναι οριακή στη Μεγάλη Βρετανία, όπου το Εθνικό Σύστημα Υγείας (NHS) έχει γονατίσει από τις απεργίες, τις καθυστερήσεις στη διακομιδή ασθενών, τις τεράστιες λίστες αναμονής για εξετάσεις κ.λπ. Και όλα αυτά ενώ τα συστήματα Υγείας ήταν ήδη στα όριά τους ύστερα από τρεις χειμώνες πανδημίας.

Οι λόγοι για αυτή την κρίση υγείας θυμίζουν αρκετά αυτούς πίσω και από την οικονομική και ενεργειακή κρίση που επίσης ζούμε: προβλήματα στις παγκόσμιες εφοδιαστικές αλυσίδες λόγω υπεραυξημένης ζήτησης μετά τα λοκντάουν και γεωπολιτικών εμποδίων (π.χ. πόλεμος στην Ουκρανία), ανταγωνισμός με άλλες περιοχές του κόσμου (π.χ. Ασία) για πρόσβαση σε φάρμακα, συσσώρευση προβλημάτων κατά τη διαχείριση της πανδημίας που τώρα ξεσπούν μαζεμένα, η χαμηλή παραγωγή φαρμάκων τα προηγούμενα χρόνια που τώρα οι φαρμακευτικές εταιρείες καλούνται να αυξήσουν απότομα κ.ά.

Ως μέρος μιας συνολικής κρίσης εφοδιασμού και ελλείψεων επομένως, και η κρίση της υγείας αυτόν τον χειμώνα έρχεται να μας δείξει πώς θα είναι η ζωή από εδώ και πέρα με τον κατακερματισμό της παγκοσμιοποίησης και το ραγδαία μειούμενο ειδικό βάρος της Δύσης. Οι δυτικές κοινωνίες έζησαν σχεδόν επτά δεκαετίες πρωτοφανούς ευημερίας, πρώτα χάρη στην οικονομική ανάπτυξη μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν μεγάλο μέρος του παγκόσμιου πληθυσμού ζούσε σε συνθήκες υστέρησης (κομμουνισμός, αποαποικιοποίηση), και μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου χάρη στην παγκοσμιοποίηση, κατά την οποία οι φτωχότερες χώρες έγιναν μια απέραντη ζώνη παραγωγής των αγαθών που οι δυτικές κοινωνίες κατανάλωναν.

Σήμερα προφανώς το διεθνές περιβάλλον έχει αλλάξει δραστικά. Οι μη-δυτικές χώρες έχουν πια τη δική τους αναπτυσσόμενη μεσαία τάξη που διεκδικεί το ίδιο επίπεδο ζωής με αυτό της δυτικής. Η υπό δυτική ηγεμονία παγκοσμιοποίηση έχει δώσει τη θέση της σε νέους γεωπολιτικούς ανταγωνισμούς με ανερχόμενες μη-δυτικές δυνάμεις που κάνει τις εμπορικές ροές ευάλωτες σε διπλωματικές και στρατιωτικές κρίσεις. Οι δυτικές χώρες βρίσκονται ξαφνικά αντιμέτωπες με το ίδιο αδιέξοδο που είχαν οι μη-δυτικές χώρες τις προηγούμενες δεκαετίες, ότι δηλαδή αύξηση δημοσίων δαπανών (π.χ. για την υγεία) μοιάζει αδύνατη σε εποχές αναιμικής ανάπτυξης και δημοσιονομικών ελλειμμάτων. Αν και πολλοί μιλούσαν τα προηγούμενα χρόνια με ενθουσιασμό για το «τέλος της παγκοσμιοποίησης» έχοντας κατά νου τις στρεβλώσεις που αυτή αναμφισβήτητα προκαλούσε π.χ. στο χρηματοπιστωτικό σύστημα, δεν εξήγησαν ότι μετά την παγκοσμιοποίηση ο τρόπος ζωής που είχαμε συνηθίσει παύει να είναι αυτονόητος.

Φυσικά το ότι σημαντικές συστημικές δυνάμεις σε πλανητικό επίπεδο αλλάζουν τη ζωή μας δεν αποτελεί δικαιολογία για την αδυναμία των κυβερνήσεων να διαχειριστούν τις επιπτώσεις. Είναι απορίας άξιο για παράδειγμα πώς, ύστερα από μια πανδημία όπου τόσα ακούγαμε για την αξία της υγείας, τα περισσότερα ευρωπαϊκά κράτη είναι ξανά απροετοίμαστα για αυτόν τον χειμώνα. Οι πολιτικές ελίτ φαίνεται ότι έχουν βρει έναν βολικό τρόπο διαχείρισης του νέου περιβάλλοντος, υποσχόμενες ότι η μετα-παγκοσμιοποίηση θα είναι ευκαιρία επανάκτησης της εθνικής κυριαρχίας (ακόμα και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή μιλάει πια με όρους «ευρωπαϊκής κυριαρχίας»), ταυτόχρονα όμως λειτουργούν σαν άβουλοι σχολιαστές μπροστά στις κρίσεις που αυτή η αλλαγή δημιουργεί. Στην καλύτερη περίπτωση, αυτό που κάνουν είναι να αναβαπτίζουν μια κρίση σε «ευκαιρία», όπως με την ενεργειακή κρίση που χρησιμεύει ως πλάγιος τρόπος νομιμοποίησης της προαποφασισμένης πράσινης μετάβασης. Το τέλος της παγκοσμιοποίησης λοιπόν φαίνεται ότι είναι η απαρχή μιας νέας εποχής, αυτής των ελλείψεων: αγαθών, φαρμάκων και, μεταξύ άλλων, πολιτικής ειλικρίνειας.

Ο Αγγελος Χρυσόγελος είναι επίκουρος καθηγητής Διεθνούς Πολιτικής στο London Metropolitan University