H παγκόσμια {LF}ασφάλεια σε μετάβαση

Το μεταπολεμικό διπολικό σύστημα βασίστηκε σε σύμφωνα συλλογικής ασφάλειας, με κύριους εκφραστές του το ΝΑΤΟ και το Σύμφωνο της Βαρσοβίας. Λειτούργησε ικανοποιητικά μέχρι την κατάρρευση της ΕΣΣΔ, τη δεκαετία του ’90, αλλά η διάλυσή του προκάλεσε αστάθεια ως αποτέλεσμα της μακρόσυρτης αναζήτησης ενός νέου διεθνούς συστήματος ασφαλείας.

Παρακολουθώντας τη ριζική αναδιάρθρωση της παγκόσμιας και της περιφερειακής ασφάλειας, βιώνουμε την ασταθή περίοδο της Μετάβασης.

Η παγκοσμιοποίηση δεν αφορούσε μόνο την οικονομία αλλά και τη διεθνή γεωστρατηγική διάσταση. Μέχρι πρόσφατα ανταποκρινόταν στα σοβαρά μεταψυχροπολεμικά κενά διεθνούς ασφάλειας. Ομως, η έδρασή της αρχικά στη μονοπολικότητα (ΗΠΑ) και κατόπιν σε μιαν άναρχη πολυπολικότητα κατέδειξε τα όριά της.

Η αλληλεξάρτηση των μεγάλων οικονομιών, αντί να αμβλύνει τη μεταξύ τους αντιπαλότητα, δημιούργησε εντάσεις. Η «επανεθνικοποίηση» της παγκοσμιοποιημένης οικονομίας μόλις ξεκίνησε, με ισχυρή ενθάρρυνση της εγχώριας παραγωγής, ενώ η αναζήτηση σχημάτων διεθνούς ασφάλειας θυμίζει δεκαετία του 1930 με την «ισορροπία των δυνάμεων», αποδυναμώνοντας τα έτσι κι αλλιώς παρηκμασμένα πια συστήματα συλλογικής ασφάλειας…

H επιδίωξη νέων ισορροπιών στο διεθνές σύστημα ασφάλειας, όταν αυτό διαταράσσεται, είναι ο καταλύτης της παγκόσμιας γεωπολιτικής αρχιτεκτονικής. Η σταθεροποίηση – ως βασικό ζητούμενο – προϋποθέτει την εμπέδωση ενός νέου συστήματος με διάρκεια, καθώς η γεωπολιτική ρευστότητα δεν αυτορρυθμίζεται.

Η σοβαρότερη αιτία διατάραξης του παγκόσμιου status quo είναι φυσικά ο πόλεμος. Αλλά και η μακροχρόνια ειρήνη. Γιατί; Επειδή, ιστορικά, στον μακροπρόθεσμο κύκλο της οικονομίας, κάθε αδιατάρακτη και γραμμική ανάπτυξη υπόκειται λειτουργικά και χρονικά σε απώτατα όρια. Με όρους οικονομικούς, ο ειρηνικός κύκλος διαρκεί γενικά από 40 μέχρι 80 χρόνια. Η προσέγγιση και κυρίως η υπέρβαση των ορίων αυτών παράγει συχνά στενότητα ή και εξάντληση πόρων. Και συμπίπτει συχνά με αντιπαραθετική πόλωση του πολιτικού προσωπικού σε σχέση με τις διαθέσιμες επιλογές διαχείρισης και υπέρβασης, με αποτέλεσμα την καταστροφική μετάπτωση του συστήματος σε συνεχείς και διαδοχικές κρίσεις (υπερπληθωρισμός, παγκόσμια υπερχρέωση, κοινωνική κατάρρευση) και συχνά σε πόλεμο. Τόσο στις οικονομίες της αγοράς όσο και στις κεντρικά σχεδιασμένες ή διπλού συστήματος οικονομίες. Αν δεν ήταν έτσι, το ανυπέρβλητο, όπως αποδεικνύεται, γεωπολιτικό βάρος της μετάβασης σε νέο σύστημα παγκόσμιας ασφάλειας μετά την κατάρρευση της ΕΣΣΔ δεν θα διαρκούσε ήδη περισσότερο από 30 χρόνια…

Σε εποχές Μετάβασης ξεπηδούν νέες(;) επιδραστικές κοσμοθεωρίες, ικανές να κινητοποιήσουν ή να αποπροσανατολίσουν τις κοινωνικές δυνάμεις. Στα ερείπια του διαλεκτικού υλισμού και της αποαποικιοποίησης, το εν δυνάμει ριζοσπαστικό Ισλάμ και ο αντιδυτικισμός γεμίζει τον χώρο από το Μαρόκο και τον Καύκασο μέχρι το κινεζικό Γιουνάν. Στη Δύση η «θεωρητικοποίηση» των συνεπειών της κλιματικής αλλαγής, οι χαώδεις οικονομικές ανισότητες, η αποδρομή του αξιακού υπόβαθρου – με την αντιμετώπιση των μεταναστευτικών ροών να διχάζει – και ο ακραίος ακτιβισμός «γενικά» (ενοχλητική για τις κυρίαρχες elites «απόφυση» του οικονομικού φιλελευθερισμού…) προκαλούν ρωγμές στις ταλαιπωρημένες δομές της αστικής δημοκρατίας.

Οσο διαρκεί η αποκλειστικότητα της ευρωατλαντικής τεχνολογικής πρωτοπορίας, οι ανταγωνισμοί ισχύος και τα κενά στην παγκόσμια ασφάλεια θα εντοπίζονται κυρίως στην περιφέρεια, με σαφή τάση περικύκλωσης του πυρήνα.

Οι αμέσως επόμενες γεωστρατηγικές «τακτοποιήσεις» θα απορρέουν σχεδόν αποκλειστικά από την επιδίωξη αυτοτελούς ενεργειακής και στρατηγικής υπεροχής εκ μέρους περιφερειακών παικτών στο ευάλωτο πέριξ τους…

Με ή χωρίς ανάμειξη των διεθνών δρώντων.

Ο Γρηγόρης Βασιλοκωνσταντάκης είναι πρέσβης επί τιμή