Η ανωριμότητα της Ενωσης{CR}(διαφθορά και αξιοπιστία)

Το Κατάργκεϊτ που συγκλονίζει την Ευρωπαϊκή Ενωση (ΕΕ) ανέδειξε τα ελλείμματα του θεσμικού συστήματος της ΕΕ και ανομίες της γνωστής «φούσκας των Βρυξελλών», ιδιαίτερα στον άξονα της διαφάνειας και λογοδοσίας. Είναι ένα σύστημα που αφήνει ανοιχτές πολλαπλές δυνατότητες για την άσκηση αθέμιτων πρακτικών και διαφθοράς προκειμένου να επηρεασθεί η (νομοθετική) διαδικασία παραγωγής πολιτικής. Και αναποφεύκτως, καθώς η Ενωση έχει αποκτήσει την αρμοδιότητα πολιτικής σε μεγαλύτερο αριθμό θεμάτων ιδιαίτερα στους τομείς οικονομίας, ρυθμιστικού καθεστώτος για την τεχνολογία, χημική βιομηχανία, διακίνηση αγαθών, κεφαλαίων και ατόμων, έχουν αυξηθεί  ευκαιρίες και δυνατότητες άσκησης πιέσεων με θεμιτά και αθέμιτα μέσα  για τον επηρεασμό της πολιτικής διαδικασίας. Ενώ το γεγονός ότι το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έχει αποκτήσει αποφασιστικές εξουσίες στη νομοθετική διαδικασία ως συννομοθέτης έχει προκαλέσει την  έντονη προσοχή κάθε είδους ενδιαφερόμενου (επιχειρηματικών, οικονομικών λόμπι, ξένων κυβερνήσεων από ΗΠΑ μέχρι Κατάρ, αλλά βεβαίως και Ρωσίας και Κίνας για διαφορετικούς  λόγους). Το θεσμικό σύστημα χρειάζεται επομένως μεταρρύθμιση τόσο μακροπολιτικού περιεχομένου όσο και δημοκρατικής ενίσχυσης και αναδιάταξης για να καταστεί περισσότερο αποτελεσματικό, δημοκρατικό και διαφανές και λιγότερο ευάλωτο στη διαφθορά και αθέμιτες εξωτερικές πιέσεις.

Σε γενικότερο επίπεδο και παρά το γεγονός ότι υπάρχουν διάφορα όργανα για την καταπολέμηση της διαφθοράς, κακοδιαχείρισης κ.λπ. (Γενικός Εισαγγελέας, OLAF, Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής κ.ά.), απουσιάζει ένα Σώμα με τις εξουσίες εκείνες για την επίβλεψη εφαρμογής των κανόνων δεοντολογίας και ηθικής απ’ όλους τους θεσμούς της Ευρωπαϊκής Ενωσης (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, επικουρικά όργανα κ.λπ.).  Η Επιτροπή έχει σχετικές ρυθμίσεις  αλλά με περιορισμένη εμβέλεια. Το Ευρωκοινοβούλιο και τα μέλη του ουσιαστικά δεν «ελέγχονται» δεοντολογικά από κανέναν παρά τις αυξημένες πιέσεις στις οποίες υπόκειται. (Το Κοινοβούλιο ελέγχει ως γνωστόν την Επιτροπή και μπορεί υπό προϋποθέσεις να την οδηγήσει σε παραίτηση για ζήτημα διαφθοράς όπως συνέβη το 1999 με την Επιτροπή Σαντέρ).

Παράλληλα όμως θα πρέπει να απλοποιηθεί το όλο σύστημα της Ενωσης – αίτημα (απλοποίηση/ simplification) που βρίσκεται στη διαπραγματευτική διαδικασία από το 1990 (Συνθήκη Μάαστριχτ). Η περίπλοκη γραφειοκρατία εκτρέφει αδιαφάνεια και τελικά διαφθορά. Ακόμη  θα πρέπει να εξεταστεί η μείωση του αριθμού των μελών του ΕΚ από τα 751 που ορίζονται από τη Συνθήκη της Λισαβόνας (705 σήμερα). Είναι υψηλός αριθμός (λόγω διαδοχικών διευρύνσεων της Ενωσης) αν και ορισμένες χώρες έχουν αναλογικά πολύ περισσότερα μέλη στα εθνικά Κοινοβούλιά τους (π.χ. Ελλάδα), αλλά και λιγότερα (π.χ. ΗΠΑ). Στη διαδικασία επεξεργασίας του Ευρωπαϊκού Συντάγματος/ Συνθήκης Λισαβόνας είχε προταθεί ο συνολικός αριθμός των 500 μελών για την Ενωση – 28 και με εφαρμογή ουσιαστικού «πόθεν έσχες», μητρώο επαφών, ακύρωση της κουλτούρας της ατιμωρησίας (πάντως μια δέσμη δέκα μέτρων αναμένεται το νέο έτος από την πρόεδρο του ΕΚ Ρ. Μέτσολα για την καταπολέμηση της διαφθοράς).

Ορισμένα μέτρα θα πρέπει να ληφθούν και σε επίπεδο κρατών-μελών. Οπως η επαναφορά της λίστας (και κατάργηση του σταυρού προτίμησης) στην εκλογή των μελών του Ευρωκοινοβουλίου (με όσο το δυνατόν δημοκρατικότερο τρόπο κατάρτισης της λίστας). Και οι πολιτικές δυνάμεις θα πρέπει να μην αδιαφορούν ως προς το πρότυπο του ευρωβουλευτή που επιλέγουν να αναδείξουν. Τα κακά παραδείγματα πολλά. Σ’ ένα ραγδαία μεταβαλλόμενο γεωπολιτικό περιβάλλον η διατήρηση, ενίσχυση, ενηλικίωση τελικά της Ευρωπαϊκής Ενωσης και αξιοπιστίας της ως του κατ’ εξοχήν συστήματος δικαίου και δημοκρατίας είναι κρίσιμο ζητούμενο (βλέπε σχετικά και το τελευταίο πολύ ενδιαφέρον βιβλίο του Λ. Τσούκαλη, «Europe’s Coming of Age», London, Polity, 2022).

Ο καθηγητής Π.Κ. Ιωακειμίδης είναι πρώην πρεσβευτής – σύμβουλος του ΥΠΕΞ και μέλος της συμβουλευτικής επιτροπής του  ΕΛΙΑΜΕΠ.