Κάποιοι, κάποτε…

Την ιστορία με τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη την έχει καταγράψει ο Σταμάτης Σταματίου, ο εκδότης της εφημερίδας «Ακρόπολις» όπου ο μέγας Σκιαθίτης έδινε, έναντι αμοιβής, διηγήματά του προς δημοσίευση. Ηταν λοιπόν παραμονές Χριστουγέννων και ο Παπαδιαμάντης πήγε να παραδώσει ένα χριστουγεννιάτικο διήγημά του και να πληρωθεί. Να πω ότι εκείνη την εποχή, αρχές του προηγούμενου αιώνα, η «Ακρόπολις», τις ημέρες των εορτών, έδινε ένα οικονομικό βοήθημα σε απόρους. Οταν λοιπόν ο Σταματίου είδε τον Παπαδιαμάντη, με τα φθαρμένα ρούχα του και το ταπεινό του ύφος, φαντάσθηκε ότι θα ήταν ένας από αυτούς – γράφει μάλιστα ότι του φαινόταν ιδιαίτερα καταπονημένος και αναξιοπαθών. Και επειδή τον λυπήθηκε, «φούσκωσε» το ποσόν που θα του έδινε – τριάντα ολόκληρες δραχμές – και αφού υπέγραψε το σχετικό χαρτί του είπε να πάει στο λογιστήριο για να πληρωθεί.

Ο Παπαδιαμάντης ευχαρίστησε αλλά παρέμενε διστακτικός στο γραφείο του εκδότη. Εως ότου έβγαλε από την τσέπη του, κάπως σαν να ντρεπόταν, ένα μάτσο χαρτιά και τα άφησε στο τραπέζι. Ο Σταματίου θεώρησε ότι θα ήταν κάποια πιστοποιητικά απορίας και του είπε ότι δεν τα χρειάζονταν. Ο Παπαδιαμάντης όμως επέμενε ότι αν δεν έπαιρνε εκείνος τα χαρτιά, ο ίδιος δεν θα μπορούσε να πληρωθεί. «Μα δεν μας χρειάζονται» επέμενε κι ο Σταματίου. «Αφού δεν σας χρειάζονται, εγώ γιατί θα πληρωθώ;» τον ρώτησε ο Σκιαθίτης. Τότε εδέησε ο επονομαζόμενος και Σταμ – Σταμ να ρίξει μια ματιά στα χαρτιά. «Μα τι είναι επιτέλους αυτά;». «Το διήγημα των Χριστουγέννων που μου εζητήσατε». «Κι εσείς ποιος είσθε;». «Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης». «Ο ίδιος;». «Ο ίδιος και ολόκληρος».

«Επεσε το ταβάνι και με πλάκωσε, η πέννα έφυγε από τα χέρια μου, όλα εκεί μέσα, εικόνες, καρέκλες, βιβλία, εφημερίδες στροβιλίσθηκαν γύρω μου» έγραψε ο Σταματίου. «Από την ταραχή μου και τη σαστιμάρα μου ούτε το φως δεν άναψα. Αισθάνθηκα ένα τρεμουλιαστό χέρι να σφίγγει το δικό μου και τον έχασα μέσα εις το σκοτάδι. Εμεινε όμως πίσω του μια μοσχοβολιά κηριού που λειώνει εμπρός στις άγιες εικόνες, κάτι από του καντηλιού το σβήσιμο, κάτι από θυμιατού πέρασμα μακρινό, μακρινό πολύ…».

Η ιστορία με τον υπουργό είναι άγνωστη. Και πρόκειται για σπουδαίο επιστήμονα από τη Θεσσαλονίκη που ουδεμία σχέση είχε με την πολιτική. Τη δεκαετία του 1950, ο Κωνσταντίνος Καραμανλής που τον γνώριζε τυπικά και κυρίως από το επιστημονικό του έργο, αποφάσισε να τον κάνει υπουργό. Εκείνος αποδέχθηκε και κατέβηκε από τη Θεσσαλονίκη για να ορκιστεί. Πού; Στη Βουλή. Ομως Θεσσαλονικιός γαρ και άσχετος με τα πολιτικά, μία Βουλή ήξερε. Την παλιά, στην οδό Σταδίου, πίσω από το άγαλμα του Κολοκοτρώνη. Και θυμόταν από κάτι φωτογραφίες – ποιος ξέρει από πότε – ότι η «στολή» ορκωμοσίας των υπουργών είναι φράκο με ημίψηλο. Φόρεσε λοιπόν κι αυτός φράκο με ημίψηλο και πήγε στην Παλαιά Βουλή. Ο φύλακας του κτιρίου τον πέρασε για τρελό. Και σιγουρεύθηκε όταν τον ρώτησε πού πάει κι αυτός του απάντησε ότι ήρθε για να ορκιστεί υπουργός.

Η απατηλή λάμψη της ματαιοδοξίας

Δεν συγκρίνω εποχές διότι θεωρώ μεγάλο λάθος να κρίνουμε συμπεριφορές με γνώμονα χρονολογίες. Σε όλες τις εποχές και σε όλες τις κοινωνίες υπάρχουν άνθρωποι ματαιόδοξοι, μετριόφρονες, επηρμένοι, ταπεινοί, άπληστοι, ολιγαρκείς.

Μπορώ να συγκρίνω όμως συνθήκες. Θα υπήρχε σήμερα περίπτωση ένας εκδότης να μη γνωρίζει, έστω και εξ όψεως, έναν σπουδαίο λογοτέχνη που θα έγραφε για την εφημερίδα του; Καμία. Ενας «υπουργοποιημένος» να μην ξέρει πού θα ορκιστεί; Επίσης καμία. Και δεν είναι θέμα πληροφόρησης και διασποράς της εικόνας. Απλώς, οι δύο αυτές συνθήκες καλλιεργούν τη ματαιοδοξία που μπορεί μεν να αναδείξει κάποιους ανθρώπους αλλά, αν κρίνουμε από τα τελευταία γεγονότα, μπορεί και να τους καταστρέψει. Είναι κακό πράγμα η ματαιοδοξία; Πιστεύω πως όχι. Φτάνει να μην είναι… μαρτυριάρα.