Σλάβα, η ψυχή της χώρας του

Το όνομά του είναι Σβιατοσλάβ Βακάρτσουκ. Αλλά όλος ο κόσμος, στην Ουκρανία, τον φωνάζει Σλάβα.

Είναι ένας σταρ στη χώρα του. Φαίνεται εξάλλου ότι σκέφτηκε, κι αυτός, πριν από τον Ζελένσκι να θέσει υποψηφιότητα στις προεδρικές εκλογές. Και αν δεν το έκανε, το έκαναν αντ’ αυτού οι φαν του και χρειάστηκε, πολλούς μήνες πριν από τις εκλογές, να δηλώσει επίσημα ότι δεν επρόκειτο να διαβεί τον Ρουβίκωνα και ότι είναι αφιερωμένος στην τέχνη του.

Διότι το μοναδικό πάθος αυτού του ανθρώπου, που είναι επίσης ένας διανοούμενος, ένας επιστήμονας υψηλού επιπέδου και ένας πρώην βουλευτής, είναι προφανώς η μουσική.

Για εκείνους που δεν τον γνωρίζουν, θα μπορούσε να θυμίσει λίγο Στινγκ ή Σπρίνγκστιν. Αλλά, ευτυχώς, υπάρχουν και οι άλλοι.

Υπάρχουν εκείνοι που τον έχουν ακούσει να τραγουδάει, για τους στρατιώτες, στα χαρακώματα του Ντονμπάς. Υπάρχουν εκείνοι που τον έχουν δει, με το συγκρότημά του, τους Okean Elzy, μπροστά στην πύλη του Βραδεμβούργου στο Βερολίνο. Υπάρχουν οι τυχεροί, σαν εμένα, που τον ανακάλυψαν το 2014 στο Μαϊντάν και τον ξαναβρήκαν στο Zénith, στο Παρίσι, πριν από μερικές ημέρες, να ερμηνεύει το «Zeleni Ochi» («Τα Πράσινα Μάτια»), μια αγνή φωτιά του ροκ.

Υπάρχουν εκείνοι που θα αρκεστούν να δουν στο YouTube το βίντεο που έχει ανεβάσει η Biennale της Βενετίας: η εσωτερική αυλή ενός κατεστραμμένου μπαρόκ κτιρίου· συντρίμμια, καλώδια που κρέμονται, μεταλλικές μπάρες, σημάδια από σφαίρες· και μέσα σε αυτό το ντεκόρ που παραπέμπει στο τέλος του κόσμου ένα κουαρτέτο εγχόρδων, ένα πιάνο και η φωνή του Βακάρτσουκ – «Obiymi mene… φίλησέ με, φίλησέ με πάλι… μην αφήνεις την αγκαλιά μου, φίλησέ με, φίλησέ με πάλι…»· τι καλύτερο μπορεί να τραγουδήσει ένας λαός που προσπαθεί να παραμείνει ανθρώπινος υπό τους κεραυνούς της απανθρωπιάς; Τι άλλο παρά μια μπαλάντα που γυρίζει δίχως τέλος γύρω από το ρεφρέν της όταν αναζητείς ένα οχυρό κατά του μίσους, του πυραύλου που θα πέσει, του χάους;

Για εκείνους, ο Βακάρτσουκ δεν μοιάζει με κανέναν. Είναι ο εαυτός του, ο Σλάβα, ένας από τους τελευταίους ρόκερ και τους τελευταίους επικούς ποιητές αυτών των καιρών.

Γιατί υπάρχουν, γενικά, δύο είδη ποίησης. Η ορφική και η λυρική. Η ορφική είναι εσωστρεφής, υπεροπτική, τεντωμένη μέχρι την κορυφή του λόγου της – στα γαλλικά, ο Μαλαρμέ. Η λυρική θέλει τη συμφωνία με τον άλλο, τον σπουδαίο ή τον ασήμαντο άλλο, η καρδιά της εξίσου γυμνή με εκείνη του ποιητή, συναισθήματα απλά και βαθιά – τα πολεμικά ποιήματα του Απολλιναίρ. Και έπειτα υπάρχει, μέσα σε αυτό το είδος, εκείνο το ακόμα σπανιότερο ζώο που είναι ο λυρικός και επικός ποιητής – αυτός που ονομαζόταν από τους Ελληνες αοιδός· στην πρώτη Γαλλία, ο τροβαδούρος· εκείνος που, αγγελιαφόρος χωρίς εντολή, παίρνει πάνω του, μέσα από το μυστήριο του λόγου, της φωνής, του σώματος και της παρουσίας του, τη μοίρα ενός λαού. Ε, λοιπόν, αυτό κάνει ο Βακάρτσουλκ με τον ουκρανικό λαό.

Οπως ο Αρμστρονγκ με το σπασμένο του ηχόχρωμα όπου το μαρτύριο και η ανάσταση των μαύρων Αμερικανών έβρισκε τη νοσταλγική του σύνθεση. Οπως ο Μπόνο που αγκάλιασε, μια για πάντα, στις πιο βραχνές του αρμονίες, το ματωμένο κορμί της αγαπημένης του Ιρλανδίας. Οπως εκείνοι, ναι, κατορθώνει αυτό το θαύμα της απλούστευσης χωρίς απώλειες που είναι το μυστικό του αοιδού.

Τίποτα το εθνικιστικό σε αυτό. Μόνο ένα σώμα που αναπηδά εκεί όπου χύνεται αίμα. Μόνο ένας βάρδος που επέλεξε – δεν ήταν πάντα έτσι, αλλά έτσι είναι σήμερα – να μην τραγουδάει πια παρά στη γλώσσα των διωκόμενων, των βομβαρδιζόμενων, των βασανιζόμενων. Για αυτούς τους λόγους, ο Σλάβα είναι η ψυχή της Ουκρανίας.

Ο Μπερνάρ-Ανρί Λεβί είναι γάλλος φιλόσοφος. Το κείμενό του δημοσιεύτηκε στη στήλη του στο περιοδικό «Le Point».