Αδιέξοδο παρόν

Στις δύσκολες μέρες που περνάμε, λόγω και της οικονομικής δυσπραγίας, αλλά και λόγω, κυρίως, της πανδημίας, το σπίτι μας έγινε κυριολεκτικά άσυλο. Οι ανταλλαγές φιλικών, ακόμα και συγγενικών προσώπων σπανίζουν. Διαβάζω και ακούω πως οι ειδικοί αναφέρονται στα αίτια των συχνών ενδοοικογενειακών εγκλημάτων και σε μια έντονη επιθετικότητα στις επαφές στην οικογένεια, τη γειτονιά, την αγορά, το γραφείο, τον δρόμο. Φίλος εκπαιδευτικός με μεγάλη πείρα, που στα νιάτα του και στα δικά μου γεράματα υπήρξαμε συνάδελφοι σε διάφορες εκπαιδευτικές δομές (Γυμνάσιο, Λύκειο, φροντιστήρια, ιδιαίτερα μαθήματα κ.τ.λ) μου έλεγε πως σήμερα έχει δυσκολέψει το ευαίσθητο επάγγελμα του δασκάλου, είτε από μια παντελή, σχεδόν νεκρική αδιαφορία των μαθητών, είτε από ομάδες επιθετικές και εναντίον συμμαθητών, αλλά πολύ συχνά και με επιθέσεις εναντίον δασκάλων. Εξοχος παλιός συνάδελφος, νεότερος, μου έλεγε πως μετράει με το δευτερόλεπτο τις ώρες που πρέπει να είναι στο σχολείο και, όταν τελειώσει το ωράριο, φεύγει τρέχοντας. Ενας άλλος παλιός συνάδελφος, που βρίσκεται στα τελευταία χρόνια της υπηρεσίας, μου τόνισε πως ακόμα κι εκείνη η μαθητική ομάδα που παλαιότερα διακρινόταν για την όρεξη για σπουδή, είχε σχέδια εξέλιξης και όνειρα για διακρίσεις σε επιστημονικές και επαγγελματικές θέσεις, τώρα, όσοι δεν έχουν εξασφαλίσει μια υποτροφία ή τη γονική ευχέρεια να σπουδάσουν, εξειδικεύοντας την επιστήμη τους στο εξωτερικό, έχουν συμβιβαστεί με τη ρουτίνα, δεν ενημερώνονται, δεν επιδιώκουν συμμετοχή σε ερευνητικές ομάδες, δεν παρακολουθούν συνέδρια ή ανακοινώσεις ειδικών πάνω σε προβληματικές περιπτώσεις φαινομένων φυσικών ή κοινωνικών.

Οσα επισημαίνω δεν αφορούν τους λίγους, τους μανικούς της γνώσης που γίνονται, άλλωστε, και ανάρπαστοι από κρατικές, ιδιωτικές, ελληνικές και ξένες εταιρείες ή επιχειρήσεις. Εχω πάνω από πενήντα παλαιούς μου μαθητές που διαπρέπουν σε ξένα πανεπιστήμια, από την Κύπρο ως την Κίνα και από την Αργεντινή ως τον Καναδά. Λίγοι, αλλά εκλεκτοί, στη Νότιο Αφρική. Είναι, βέβαια, τραγικό πως οι χαρισματικοί αυτοί εργάτες των επιστημών στερούν την πατρίδα τους και από τις γνώσεις, αλλά και από την αίγλη που κομίζει η επιστημονική προσφορά τους. Οσοι αποφασίζουν και μένουν στον τόπο τους, αν κατορθώσουν να ανοίξουν μια τρύπα στο μπετόν του κατεστημένου πανεπιστημιακού φρουρίου, παλεύουν να γκρεμίσουν τη γραφειοκρατία, τον συνδικαλισμό, τη νοοτροπία του σιναφιού και την αδιαφορία συχνά των φοιτητών που γνοιάζονται μόνο πόσο γρήγορα και άκοπα θα αποκτήσουν το πτυχίο για να διεκδικήσουν μια θέση στην αγορά, διαθέτοντας τους διαύλους των κομματικών ή συντεχνιακών οχυρών ή της οικογενειακής παράδοσης.

Προσοχή! Δεν αγνοώ τις εξαιρέσεις και δεν αγνοώ πως εξαίρετοι επιστήμονες, είτε πανεπιστημιακοί, είτε ελεύθεροι επαγγελματίες, βοηθούν συχνά αφειδώλευτα νέα ταλέντα. Μέσα στη γενική αυτή κρίση αξιών και γνώσεων, όπου η εκπαιδευτική λειτουργία έχει μετακομίσει στην τηλεόραση και στο Διαδίκτυο, όπου, ακόμη και σε παιδιά μανικά για γνώση, λείπει η παρέα, ο συνάδελφος, ο συμμαθητής, το διπλανό θρανίο και τη θέση του έχει διαδεχθεί η φωτεινή οθόνη, η γνώση που παρέχεται, και δεν αμφιβάλλω πως είναι και επαρκής, συχνά εξαίρετη και ποικίλη, και ως συλλογιστική και ως δογματικές εκδοχές, όμως λείπει ο απέναντι, ο συναγωνιστής, ο αντιρρησίας συμμαθητής, ο «λοξός» συνάδελφος, ο ιδεολογικός αντίπαλος. Αυτή η πηγή γνώσεων που παρέχεται σχεδόν δωρεάν και έχει το κύρος της αυθεντίας που εκπέμπουν οι μηχανές που κατευθύνουν διάσημα πανεπιστήμια ή αποθήκες γνώσεων και μεθόδων δεν έχει αντίπαλο, δεν έχει απέναντί της έναν αντιρρησία που να την υποχρεώνει να επεξηγεί, να αναδιαρθρώνει την ύλη, να αφαιρεί την αυθεντία του μέσου και να συνομιλεί με έναν έφηβο φανατικό για γνώση, με ανοιχτή την όρεξη, αλλά και έντονη την αμφισβήτηση, ακόμα και την άρνηση της αυθεντίας, έστω κι αν αυτή φέρει τη σφραγίδα διάσημου πανεπιστημίου και νομπελικής επιβράβευσης.

Ομως, υπάρχει ένας χώρος του καθημερινού πολιτισμικού τοπίου όπου, όσα έγραψα παραπάνω, έχουν ξεπεραστεί ή δεν μετρούν ή δεν αξίζουν. Η περιοχή της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Διαθέτουμε, κι όχι μόνο στον τόπο μας, σημαντικούς λογοτέχνες, πεζογράφους, ποιητές, δοκιμιογράφους, συγγραφείς παιδικών βιβλίων, με αφηγήσεις και παίγνια που δεν οφείλουν τη δημιουργική τους παραγωγή σε κάποια ειδική σπουδή. Εξαίρετα κόμικς, σημαντική εικονογράφηση, εξαίσιες φωτογραφίες και, κυρίως, απροσδόκητες ερμηνείες στο θέατρο, το σινεμά, την τηλεόραση που δεν οφείλουν, συνήθως, τίποτε στις θεατρικές σχολές που παράγουν μιμητική τέχνη.

Στη χώρα μας τουλάχιστον οι περισσότεροι σκηνοθέτες δεν έχουν σπουδάσει την τέχνη της σκηνοθεσίας. Προέρχονται από την υποκριτική και ίσως, απλώς, έχουν συστηματοποιήσει κάποιες νόρμες ερμηνευτικής συμπεριφοράς. Ο Κάρολος Κουν ήρθε στην Ελλάδα ως δάσκαλος των αγγλικών στο Κολέγιο και ασχολήθηκε με σχολικές παραστάσεις, όπου οι μαθητές, παίζοντας ρόλους, ασκούνταν στη γνώση της αγγλικής γλώσσας. Η φαντασία του δασκάλου και οι ευφυείς λύσεις  που επέλεγε κάθε φορά, αλλά και η γοητεία του προσώπου, τον ανέδειξαν σε μείζονα σκηνοθέτη και κυρίως ιδρυτή της ιδιαίτερης αισθητικής σχολής. Αλλά και ο Ροντήρης ως μείζων ηθοποιός εκκίνησε την πορεία του. Ο Σπύρος Μελάς ως σκηνοθέτης έγραφε πως διδάσκει για ένα ζευγάρι μάτια εκφραστικά ενός εφήβου, του Ροντήρη, που σε ηλικία 16 ετών έγινε πρωταθλητής Ελλάδος με διεθνή βραβεία στο αγώνισμα «αναρρίχηση επί κάλω» (τριχιά)!

Ενας ηθοποιός που θέλει να εξελιχθεί ως σκηνοθέτης οφείλει να έχει μελετήσει την ιστορία του παγκόσμιου θεάτρου, όχι μόνο ως δραματουργία, αλλά και ως «σχολές» σκηνοθετικής πρακτικής. Ο σκηνοθετικός νατουραλισμός, ο ρεαλισμός, ο κριτικός ρεαλισμός, ο ιμπρεσιονισμός, ο εξπρεσιονισμός, ο συμβολισμός, ο υπερρεαλισμός, ο αισθητικός, αλλά και θεατρικός ψυχολογισμός, κοινωνισμός, είναι σπουδαία παρακαταθήκη. Μόνο που έχει αποδειχθεί πως, όσο και να έχει κανείς εξαντλήσει αυτή την κληρονομιά της θεατρικής πρακτικής, δεν αρκεί για να αναδειχθεί κανείς, ούτε ως δάσκαλος, ούτε ως σκηνοθέτης. Αντίθετα, ηθοποιοί, και όχι πάντα πρωταγωνιστές, εξελίχθηκαν σε μείζονες σκηνοθέτες. Π.χ., ο Μουζενίδης και ο Καραντινός, αλλά και ο Μίνως Βολανάκης ξεκίνησαν ως ηθοποιοί, όχι πάντα αξιοπρόσεκτοι από την κριτική, και εξέπληξαν ως δάσκαλοι και πρωτότυποι σκηνοθέτες. Υπήρξαν, βέβαια, και σημαίνοντες ηθοποιοί, όπως ο Ροντήρης και ο Μπάκας που μεταπήδησαν στη σκηνοθεσία, ο πρώτος μετά από σπουδές στη Γερμανία, ο δεύτερος χωρίς άλλη σπουδή, παρά μόνο την πείρα και τη μαθητεία του δίπλα στον Κουν ως ερμηνευτής.

Το ίδιο συμβαίνει και στη Λογοτεχνία. Ποιος έλληνας μυθιστοριογράφος και ποιητής, ακόμη και δοκιμιογράφος, έλαβαν ειδική εκπαίδευση στο αντικείμενο λογοτεχνίας που ευδοκίμησαν; Πρέσβης και νομικός ο Σεφέρης, νομικός ο Ελύτης, δάσκαλος ο Βάρναλης, τραπεζικός υπάλληλος ο Παπατσώνης, όπως και ο Βενέζης, υπάλληλος υπουργείου ο Βαρβέρης.

Ο Γιώργος Φούντας, ο Θανάσης Βέγγος, η Σοφία Βέμπο, στην πεζογραφία ο Μακρυγιάννης και στη ζωγραφική ο Θεόφιλος ήρθαν με τη σφραγίδα της δωρεάς, αλλά και με έντονη την κοινωνική συνείδηση.