Το «δικό μου» Χολοντομόρ

Πρώτα απ’ όλα, να διευκρινίσω κάτι ως προς τον τίτλο. Ο χαρακτηρισμός «δικό μου» αναφέρεται στο πότε και πώς έμαθα εγώ για το Χολοντομόρ. Κι αυτή η, ας την πούμε, οικειοποίηση έχει να κάνει με το πώς με επηρέασε, το πώς διαχειρίστηκα τη μετωπική σύγκρουση με αυτήν την ιστορία. Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που «εισέπραττα» τις αναφορές σε γεγονότα – ιστορικά ή προσωπικές διηγήσεις – όταν ήμουν παιδί, άντε έφηβος. Με σοκ και δέος και ένα είδος θυμού προς πάσα κατεύθυνση, ίσως προς την ίδια την Ιστορία. Σαν να με είχε ξεγελάσει εμένα προσωπικά. Θυμάμαι, για παράδειγμα, όταν, σε κάποια εγκυκλοπαίδεια του πατέρα μου για τον Β΄Παγκόσμιο Πόλεμο (έκδοση του BBC αν θυμάμαι καλά) είδα για πρώτη φορά φωτογραφίες από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης έγινα έξω φρενών. Θα ήμουν οκτώ – εννιά ετών και τα έκανα μαντάρα στο σπίτι, σε ένδειξη διαμαρτυρίας μάλιστα έκανα και απεργία ομιλίας, μούγκριζα μόνο.

Για το Χολοντομόρ όμως έμαθα μεγάλη. Πριν από έξι χρόνια περίπου. Οταν είδα το συγκλονιστικό ντοκιμαντέρ του Φώτου Λαμπρινού  «Η μεγάλη ουτοπία», με τον ίδιο τον σπουδαίο κινηματογραφιστή στον ρόλο του αφηγητή, σαν ένας παππούς που λέει ιστορίες στα εγγόνια του. Κάτι είχα ακούσει, κάτι ήξερα για τον λιμό στην Ουκρανία αλλά μέχρι εκεί. Χωρίς το πώς και τα γιατί του και χωρίς το μέγεθος και τις συνέπειές του. Είμαι όμως παιδί παιδιού της Κατοχής. Και η γιαγιά μου ήταν μάνα της Κατοχής. Καλώς ή κακώς – δεν ξέρω τι λένε σήμερα οι παιδαγωγοί και ούτε με πολυενδιαφέρει – μεγάλωσα με ιστορίες της Κατοχής. Ιστορίες πείνας δηλαδή που μου τις έλεγαν για να εκτιμήσω τη ζωή που ζούσα εγώ. Η μάνα μου μού έλεγε (με δικά της λόγια) για το ιδιαίτερο ηχόχρωμα της φωνής των αποσκελετωμένων ανθρώπων που φώναζαν «πεινάω», για το τι έτρωγαν για να ξεγελάσουν την πείνα τους και πού έψαχναν για να βρουν ψήγματα τροφής (ας μην επεκταθώ σε λεπτομέρειες). Είχα λοιπόν, από τότε, μια ιδιαίτερη ευαισθησία όταν άκουγα για ανθρώπους που πεινούν. Σφιγγόταν το στομάχι μου και, ταυτόχρονα, με έπιανε εκείνος ο μεγάλος, παιδικός θυμός. Και ο φόβος μήπως έρθουμε και πάλι αντιμέτωποι με το φάσμα της πείνας. Γι’ αυτό συμμορφωνόμουν αμέσως με το «Φάε όλο σου το φαγητό γιατί θα έρθει πάλι Κατοχή» και κατάπινα μπιφτέκια με πουρέ και δάκρυα (όταν έτρωγα με το ζόρι) λες και η παγκόσμια ειρήνη εξαρτιόταν από τις αντοχές του ουρανίσκου μου. Παιδικό τραύμα; Παιδικό τραύμα. Ε, με το χρόνια υποτίθεται ότι το ξεπέρασα.

Το παιδί της

Εκείνο το βράδυ όμως, μέσα στη σκοτεινή αίθουσα του κινηματογράφου Οπερα όπου πρωτοείδα το ντοκιμαντέρ του Λαμπρινού (από τότε το έχω δει άλλες τρεις φορές), στο σημείο που μια υπερήλιξ Ουκρανή διηγούνταν την εμπειρία της από το Γολοντομόρ (προς το τέλος της δεκαετίας του 1980 είχε γίνει η συνέντευξη) με έπιασε πάλι από τον λαιμό εκείνο το παιδικό αίσθημα.

Το Χολοντομόρ επιβλήθηκε στην Ουκρανία το 1932 όταν ο Στάλιν κατάσχεσε όλη τη γεωργική παραγωγή της «σιταποθήκης της Ευρώπης», τα χωράφια των αγροτών, ακόμη και τους σπόρους που θα φύτευαν την επόμενη χρονιά. Ενας τεχνητός λιμός δηλαδή που το 1933 κορυφώθηκε με περίπου 25.000 νεκρούς από την πείνα την ημέρα. Μια γενοκτονία δηλαδή, αντίστοιχη με το Ολοκαύτωμα, την οποία περιγράφει εξαιρετικά η Αν Απλμπάουμ στον «Κόκκινο λιμό» (εκδ. Αλεξάνδρεια, 2019). Μια γενοκτονία που έχουν αναγνωρίσει αρκετές χώρες, ενώ τώρα βουλευτές του κυβερνώντος κόμματος αλλά και της αντιπολίτευσης στη Γερμανία κατέθεσαν σχέδιο ψηφίσματος για να αναγνωριστεί και στη χώρα τους, κάτι που, όπως λένε, ανοίγει τον δρόμο για αντίστοιχη αναγνώριση και από το Ευρωκοινοβούλιο.

Στο ντοκιμαντέρ του Λαμπρινού, λοιπόν, η γηραιά Ουκρανή θυμόταν εκείνη την ημέρα που βγήκε στο δάσος μήπως και βρει τίποτα ρίζες για τροφή και άφησε στο σπίτι τον γιο της. Οταν γύρισε μετά από ώρες, είδε τα ρούχα του στην αυλή. Και συνδυάζοντας άλλα ευρήματα, κατάλαβε ότι το παιδί το είχαν… φάει οι γείτονες.