Αρχίζει το ματς

Στο πρώτο Παγκόσμιο Κύπελλο, στην Ουρουγουάη το 1930, είχαν πάρει μέρος 13 ομάδες. Οι συμμετοχές έγιναν 16 μετά τον πόλεμο, αργότερα 24, τώρα είναι 32 και, από το επόμενο Παγκόσμιο Κύπελλο θα γίνουν 48. Κι αν η λαιμαργία της FIFA αφεθεί ελεύθερη να θριαμβεύσει, το Παγκόσμιο Κύπελλο θα διεξάγεται κάθε δύο χρόνια και θα μετέχουν 64 ομάδες στην τελική φάση!

Αυτή η έκρηξη των αριθμών είναι ένα σημάδι της απίστευτης δύναμης, της ακαταμάχητης γοητείας του ποδοσφαίρου. Είναι κι ένα σημάδι αδυναμίας του. Είναι προπάντων ένα σημάδι, ίσως το πιο σαφές και εύληπτο σημάδι της πορείας της παγκοσμιοποίησης. Και το Παγκόσμιο Κύπελλο του Κατάρ ίσως αποδειχθεί ένας σταθμός, ένα σημείο στροφής σε αυτή τη διαδικασία. Για το ποδόσφαιρο. Μα όχι μόνο για αυτό.

Αυτό το Μουντιάλ σκανδαλίζει τον κόσμο από τότε που η FIFA ανακοίνωσε την απόφασή της να αναθέσει τη διοργάνωσή του στο Κατάρ. Για κάτι παραπάνω από δέκα χρόνια η απόφαση αυτή έχει απελευθερώσει μια καταιγίδα σκανδάλων: Ενα σκάνδαλο διαφθοράς πρώτα. Ακραίας, χυδαίας, απροκάλυπτης σχεδόν διαφθοράς και εξαγοράς των στελεχών του παγκόσμιου ποδοσφαίρου. Ενα σκάνδαλο ανθρωπίνων δικαιωμάτων κατόπιν, καθώς μετανάστες από την ινδικό χερσόνησο έλιωναν – και μερικές χιλιάδες πέθαιναν – χτίζοντας γήπεδα στην έρημο, κάτω από έναν φονικό ήλιο. Ενα σκάνδαλο ποδοσφαιρικών κανόνων, δευτερευόντως, καθώς η υπόσχεση του Κατάρ να διεξαχθεί το Παγκόσμιο Κύπελλο στις κανονικές ημερομηνίες, τον Ιούνιο, σε κλιματιζόμενα γήπεδα, αποδείχθηκε ανεδαφική και βλέπουμε τώρα ένα Μουντιάλ εκτός εποχής, με τους δρόμους στολισμένους χριστουγεννιάτικα. Ενα σκάνδαλο πολιτικό και κοινωνικό, τέλος, καθώς οι φίλαθλοι έπρεπε να ακολουθήσουν τις ομάδες τους σε μια χώρα που όχι απλώς απέχει από το δημοκρατικό πρότυπο διακυβέρνησης (στο κάτω κάτω έχουμε ζήσει Μουντιάλ στην Αργεντινή του Βιντέλα το 1978 και, χωρίς διαμαρτυρίες, στη Ρωσία του Πούτιν το 2018, όταν είχε ήδη γίνει η στρατιωτική προσάρτηση της Κριμαίας), αλλά αντιμετωπίζει ως ποινικό αδίκημα στοιχειώδη ανθρώπινα δικαιώματα και ελευθερίες, τιμωρεί ακόμη και απλές, καθημερινές συμπεριφορές – να πίνεις μια μπίρα, να δίνεις δημόσια ένα φιλί, να κυκλοφορεί μια γυναίκα με τα μπράτσα και τα πόδια της ακάλυπτα. Κάποια στιγμή μάλιστα έπεσε και η ιδέα, αντί να πληρώνουν οι φίλαθλοι για να δουν την ομάδα τους, να τους πληρώνει η διοργανώτρια χώρα για να γεμίσουν τα γήπεδα.

Μα περισσότερο κι από σκάνδαλο, η απόφαση των διεφθαρμένων της FIFA να δώσουν τη μεγαλύτερη γιορτή του ποδοσφαίρου στους εμίρηδες του φυσικού αερίου, είναι ένας καθρέφτης της οικονομικής ιστορίας της εποχής. Αν οι ρυθμοί ανάπτυξης του πλανήτη οδηγούνταν από τους ραγδαίους ρυθμούς της Κίνας, της Ινδίας και των άλλων αναδυόμενων δυνάμεων, αν το οικονομικό κέντρο βάρους μετατίθεται από τις παλιές μητροπόλεις της Δύσης στις νέες μεγα-πόλεις αυτού που κάποτε ονομαζόταν τρίτος κόσμος, το ποδόσφαιρο, το ισχυρότερο πολιτιστικό προϊόν στον κόσμο, δεν θα έπρεπε να πάρει την ίδια διαδρομή; Κι αν εμίρηδες αποφάσισαν να επενδύσουν κάτι από τον αμύθητο πλούτο τους στο ποδόσφαιρο, ώστε να χρησιμοποιήσουν τη soft power που προσφέρει για να «κατακτήσουν τη Δύση», την εξαρτημένη από τα δικά τους ορυκτά καύσιμα Ευρώπη, γιατί όχι; Αν οι φανέλες των μεγάλων, ιστορικών ομάδων γίνονται αναγνωρίσιμα brands στην άκρη της γης, γιατί να μην επενδύσει το Αμπου Ντάμπι στη Μάντσεστερ Σίτι, το Κατάρ στην Παρί Σεν Ζερμέν και στις εταιρείες διαχείρισης αθλητικών τηλεοπτικών δικαιωμάτων, τώρα και η Σαουδική Αραβία στη Λίβερπουλ, όπως θρυλείται; Κι αφού το Κατάρ πήρε ήδη βασιλική θέση στο ευρωπαϊκό ποδόσφαιρο, γιατί το ποδόσφαιρο να μην πάει στο Κατάρ; Αν το ποδόσφαιρο είναι – όπως έχει ειπωθεί – η αληθινή θρησκεία της παγκοσμιοποίησης, δεν ήταν φυσικό τα αφεντικά του ποδοσφαίρου να μεταφέρουν (με το αζημίωτο για τους ίδιους) τη σημαντικότερη θρησκευτική γιορτή του, το Μουντιάλ, στους νέους τόπους λατρείας, μακριά από τις παραδοσιακές ποδοσφαιρικές μητροπόλεις;

Μα η διαδικασία που έφερε το ποδόσφαιρο ως την air-conditioned πολυτέλεια του Κατάρ μπορεί και να αγγίζει τα όριά της. Η εισβολή των κεφαλαίων της Μέσης Ανατολής στο ευρωπαϊκό ποδόσφαιρο έχει δημιουργήσει ήδη στρεβλώσεις στην αγορά του ποδοσφαίρου, στον αθλητικό ανταγωνισμό, στην ισορροπία των μεγάλων ομάδων. Διατυπώνεται ο φόβος μιας φούσκας που κάποια στιγμή θα σκάσει. Δημιουργούνται αντιστάσεις. Και η εμπειρία του Κατάρ ίσως βάλει φρένο σ’ αυτό το ξέφρενο πανηγύρι της δημοπρασίας των διοργανώσεων σε ακατάλληλους διοργανωτές, που πληρώνουν ακριβά (κάτω από το τραπέζι). Κι αν το ποδόσφαιρο είναι ένας καθρέφτης της παγκοσμιοποίησης, ένα τέτοιο φρένο μπορεί να αντανακλά και μια αντίστοιχη διαδικασία ανάσχεσης της παγκοσμιοποίησης της ίδιας. Η οποία δεν ανακόπτεται, δεν αναστρέφεται, αλλά αλλάζει ρυθμό και χαρακτηριστικά.

Οταν ανάβουν τα φώτα της γιορτής, βέβαια, όλες αυτές οι συζητήσεις υποχωρούν. Το παιχνίδι κερδίζει την παρτίδα. Ακόμη και οι πιο σκληροί επικριτές της «καταροποίησης» του ποδοσφαίρου, ακόμη και οι πιο επιφυλακτικοί, συλλαμβάνουν τον εαυτό τους να κλέβουν ματιές στην ανοιχτή τηλεόραση, να αποθαυμάζουν το κατόρθωμα του αειθαλούς Ρονάλντο, το υπέροχο γκολ της Βραζιλίας, την παράσταση της Γαλλίας, την τραγουδιστή ελπίδα των Αγγλων να φέρουν επιτέλους το τρόπαιο στην πατρίδα του. Γιατί όσο σημαντικό κι αν είναι το ποδόσφαιρο ως «παραβολή», ως αφηγηματικό σχήμα για τα μεγάλα της κοινωνικής ζωής, το ποδόσφαιρο ως παιχνίδι θα είναι πάντα σημαντικότερο. Θα φορέσω, λοιπόν, κι εγώ ένα μπλουζάκι με στάμπα την περίφημη φράση του Καμύ, «όλα όσα ξέρω για την ηθική και την αίσθηση καθήκοντος τα έχω μάθει από το ποδόσφαιρο», και θα στηθώ απέναντι στην τηλεόραση. Αρχίζει το ματς.