Η ελευθερία δεν είναι πράσινη, κόκκινη ή γαλάζια

Μεγάλη πληγή στον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες αντιμετωπίζουν τα δικαιώματα είναι η επιλεκτικότητα. Για παράδειγμα, άλλοι δίνουν έμφαση στην καταπολέμηση των διακρίσεων και άλλοι στην οικονομική ελευθερία. Παραγνωρίζοντας ότι η ελευθερία είναι ενιαία. Και ότι η κοινωνική προκατάληψη που συνήθως βρίσκεται πίσω από τις πρώτες συχνά συμβιώνει με τα οργανωμένα συμφέροντα που στραγγαλίζουν τη δεύτερη. Η πληγή γίνεται ακόμη μεγαλύτερη όταν οι πολιτικές δυνάμεις προσαρμόζουν τη ρητορική, ή ακόμη και τις πολιτικές τους, στις προσλήψεις και προκαταλήψεις των ακροατηρίων τους.

Η ελευθερία ωστόσο δεν είναι πράσινη, κόκκινη ή γαλάζια. Εχει δύο βασικές συνιστώσες. Η πρώτη αφορά στη θεμελιώδη σχέση που πρέπει να υπάρχει ανάμεσα στην κοινωνία και το κράτος. Ο ρόλος του κράτους είναι να υπηρετεί την κοινωνία, να σέβεται και να προάγει την άσκηση της ανθρώπινης ελευθερίας υπό όρους δικαιοσύνης. Η πρώτη επομένως αρχή είναι η προτεραιότητα της ελευθερίας. Αν όμως σέβεσαι την ελευθερία, οφείλεις να δέχεσαι κάθε πρόσωπο ως ίσο φορέα της, ως εξίσου ικανό με εσένα να διαμορφώνει ένα πλάνο ζωής που εκφράζει την αυθεντικότητα της προσωπικότητάς του. Η δεύτερη επομένως αρχή είναι ότι η ελευθερία νοείται ως ίση ελευθερία. Ποτέ ως αυθαιρεσία του ισχυρού.

Υπό αυτό το πρίσμα πρέπει να αναγνωρίζουμε και να ενθαρρύνουμε βήματα που υπερβαίνουν την επιλεκτική σύλληψη της ελευθερίας. Βήματα ιδίως προς προστασία ευάλωτων ομάδων και προς ενίσχυση της ισοπολιτείας. Στον τρέχοντα χρόνο, τέτοια παραδείγματα μας παρέχει η επανεξέταση του αντεπιστημονικού αποκλεισμού ομοφυλόφιλων από το σύστημα αιμοδοσίας, η κατάργηση των διακρίσεων οροθετικών κατά το στάδιο της πρόσληψης ή της παραμονής στην εργασία, τα μέτρα κατά της ενδοοικογενειακής και έμφυλης βίας. Εδώ πρέπει να εντάξουμε και την προσπάθεια μετατόπισης της κοινωνικής πρόνοιας από την ιδρυματοποίηση στην οικογένεια. Το ίδρυμα είναι κατεξοχήν τόπος εκκόλαψης κρύφιων σχέσεων εξουσίασης, τις οποίες ο ανθρώπινος πόνος και η κοινωνική προκατάληψη δεν επιτρέπουν να αποκαλυφθούν.

Βεβαίως, δεν πρέπει να καλλιεργούμε ψευδαισθήσεις. Ο αγώνας για την ελευθερία είναι διαρκής. Το κράτος είναι συνάμα εγγυητής και πηγή διακινδύνευσης. Η θεσμολαγνεία και η φοβικότητα απέναντι στην ισχύ της δημοκρατικής κοινωνίας συχνά συγκαλύπτουν κλειστές δομές στην οικονομία και την πολιτική. Η προστασία της ελευθερίας προϋποθέτει απελευθέρωση από τη φοβικότητα, ανυπόκριτη αποδοχή του πλουραλισμού και αναγνώριση ότι κάθε θεσμός είναι επιρρεπής στο ίδιον σφάλμα.

Ο Νίκος Παπασπύρου είναι αναπλ. καθηγητής στη Νομική Σχολή (ΕΚΠΑ).