Αποτύχαμε

I. Πριν από τρεις μήνες, εμβρόντητοι πληροφορηθήκαμε ότι παρακολουθούνταν οι επικοινωνίες ευρωβουλευτή και (υποψήφιου τότε) αρχηγού μεγάλου πολιτικού κόμματος. Αμέσως, διακηρύχθηκε η πρόθεση πλήρους διαλεύκανσης της υπόθεσης. Τρεις μήνες μετά, τι πειστήρια διαλεύκανσης έχουμε; Ενα πόρισμα εξεταστικής επιτροπής, το οποίο χαρακτηρίστηκε από την ίδια απόρρητο. Δεν δημοσιοποιήθηκε αν όντως υπήρξε συγκεκριμένος λόγος εθνικής ασφάλειας για την παρακολούθηση. Δεν δημοσιοποιήθηκαν ούτε οι λόγοι εθνικής ασφάλειας για τους οποίους ο ελληνικός λαός δεν δύναται να πληροφορηθεί το περιεχόμενο του πορίσματος. Οι οποίοι λόγοι προφανώς δεν μπορούν να καλύπτουν και την παρακολούθηση από παράνομα λογισμικά – αφού αυτά δεν χρησιμοποιούνται από το ελληνικό κράτος.

Το νομικό μας σύστημα όχι μόνο επιτρέπει, αλλά επιβάλλει την πλήρη διαλεύκανση. Η νομική μας κοινότητα, περιλαμβανομένου του γράφοντος, υπέδειξε συγκεκριμένους τρόπους. Εξήγησε ότι το απόρρητο δεν μπορεί να αντιτάσσεται προκειμένου να ματαιωθεί η εντολή της Ολομέλειας της Βουλής. Οπως χαρακτηριστικά σχολίασε ο Νίκος Αλιβιζάτος, το απόρρητο μας σκανδάλισε όλους. Σε κάθε περίπτωση, η εξεταστική επιτροπή της Βουλής θα μπορούσε να αναθέσει σε τακτικό δικαστή να εξετάσει πλήρως αν όντως συνέτρεχαν λόγοι εθνικής ασφάλειας, άσχετοι με τα βουλευτικά καθήκοντα. Δίχως να υπάρχει κίνδυνος ανεξέλεγκτων διαρροών.

Τελικώς συνέβη κάτι πολύ χειρότερο. Η αποτυχία διαλεύκανσης εκκόλαψε ένα περιβάλλον παραφιλολογίας και τοξικότητας. Ως υπνοβάτες εισήλθαμε σε τοπίο σκιών. Καταγγελίες ασύλληπτες αιωρούνται. Τις οποίες ορισμένοι αντιπαρέρχονται με στωικότητα. Παραγνωρίζοντας ότι, κατά το Σύνταγμα, η εκτελεστική εξουσία ασκείται από την κυβέρνηση, όχι από υπαλλήλους.

ΙΙ. Ποιες παθογένειες διευκόλυναν αυτή την εξέλιξη; Η πρώτη αφορά το ίδιο το πολιτικό σύστημα, το οποίο επιδεικνύει σταθερά αδυναμία αυτοδιόρθωσης. Η άνευ όρων στοίχιση  γύρω από ένα πλειοψηφικό σύστημα, το οποίο δεν μπορεί να προβεί σε αυτοκάθαρση, οδηγεί σε αδιέξοδα. Εγκλωβίζει τους βουλευτές. Αλλά και τους πολίτες. Συμπυκνώνει τα ζητήματα σε ένα απλουστευτικό δίλημμα (με ποια παράταξη θες να είσαι;) και τα μεταθέτει στις επόμενες ή μεθεπόμενες εκλογές. Στο μεταξύ, τα προβλήματα διογκώνονται. Και μετά τις εκλογές ανακυκλώνονται. Για να το πούμε απλά: το ότι για ορισμένους το ζήτημα των υποκλοπών υποτάσσεται και απορροφάται από το ερώτημα ποιος θέλουμε να κερδίσει τις επόμενες εκλογές αποτελεί τραγωδία για τη λειτουργία των θεσμών.

Η δεύτερη παθογένεια αφορά τη σχέση λαού και κράτους. Στις δημοκρατίες, οι πολίτες ελέγχουν τους κυβερνώντες, δεν ελέγχουν οι κυβερνώντες τον λαό. Η εκτελεστική εξουσία έχει μόνο δοτές αρμοδιότητες και δεν λειτουργεί εκτός κράτους δικαίου. Η χώρα μας, ωστόσο, σε αντίθεση με τη Δυτική Ευρώπη, γνώρισε μετά τον πόλεμο φοβικά σύνδρομα και άβατα ελέγχου τα οποία νόθευσαν το δημοκρατικό μας πολίτευμα. Στην πραγματικότητα λειτούργησαν ως προσχήματα κέντρων εξουσίας.

Εν τέλει, αυτές οι δύο παθογένειες συνδέονται με μία τρίτη. Ανεχόμαστε εκπτώσεις σε θεσμικά ζητήματα στην προσδοκία μιας κάποιας ευημερίας. Αυτό ήταν το βασικό επιχείρημα όσων ασέλγησαν στους θεσμούς τη δεκαετία του 1960. Επιχείρημα έωλο διότι υγιής ανάπτυξη δεν επιτυγχάνεται σε περιβάλλον σκιών. Οποιος στοιχειωδώς κατανοεί την εξέλιξη των ελεύθερων κοινωνιών, γνωρίζει ότι ισχυρό κράτος, βιώσιμη οικονομία και ανόθευτη δημοκρατία αποτελούν αδιαίρετο σύνολο. Εκεί στηρίζεται η ισχύς της δημοκρατίας.

Ο Νίκος Ι. Παπασπύρου είναι αναπλ. καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου στη Νομική Σχολή (ΕΚΠΑ)