Καζαντζάκης και αφορισμός

Η υπόθεση περί αθεΐας του Νίκου Καζαντζάκη πηγαίνει πίσω στα μέσα της δεκαετίας του 1920, όταν μετά τη δημοσίευση της «Ασκητικής» στο περιοδικό Αναγέννηση, Καζαντζάκης και Γληνός παραπέμπονται σε δίκη «επί χλευασμώ της θρησκείας», η οποία δεν έγινε ποτέ. Την τελευταία δεκαετία της ζωή του, τη στιγμή που η μεταπολεμική Ευρώπη υποδέχεται το έργο του με θερμό τρόπο, στην Ελλάδα αποκτά τη ρετσινιά του άθεου, του κομμουνιστή και του διαφθορέα των νέων.

Τα έργα που περισσότερο προκάλεσαν αντιδράσεις είναι «Ο Καπετάν Μιχάλης», «Ο τελευταίος πειρασμός» και «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται». Το 1953 η Εκκλησία της Ελλάδας ζητά τον διωγμό του Καζαντζάκη για ορισμένα αποσπάσματα του «Καπετάν Μιχάλη» και για τον «Τελευταίο Πειρασμό», προτού ακόμη το μυθιστόρημα εκδοθεί στην Ελλάδα. Η Ιερά Αρχιεπισκοπή Αμερικής καταδικάζει «με βδελυγμία» τα παραπάνω βιβλία και αναφέρεται στο έργο με τίτλο «Καπετάν Μιχάλης Μαυρίδης» αποκαλύπτοντας από γκάφα ότι δεν είχαν καν διαβάσει το βιβλίο εκείνοι που το καταδίκαζαν και συσχέτισαν το όνομα του πρώτου εκδότη του βιβλίου με τον τίτλο. Τον επόμενο χρόνο η Ιερά Σύνοδος εξετάζει το θέμα και ο Οικουμενικός Πατριάρχης Αθηναγόρας παραπέμπει το θέμα στην ημιαυτόνομη Εκκλησία της Κρήτης. Ετσι ο Καζαντζάκης γλιτώνει τον αφορισμό, αλλά παίρνει κατάρα από την Ιεραρχία της ελλαδικής Εκκλησίας που δίνει στο ποίμνιό της την «πατρική παραίνεση» να αποφεύγει τα βιβλία του. Την ίδια χρονιά το Βατικανό εγγράφει τον «Τελευταίο Πειρασμό» στον κατάλογο των απαγορευμένων βιβλίων για τα έτη 1954-1955.

Στις 26 Οκτωβρίου 1957 ο Καζαντζάκης πεθαίνει στο Φράιμπουργκ της Γερμανίας, και έρχεται η στιγμή να επιστρέψει στην Ελλάδα, έχοντας ζήσει σχεδόν εξόριστος από το 1946 στο εξωτερικό, μη μπορώντας να ανανεώσει το διαβατήριό του. Η σορός του μεταφέρεται στην Αθήνα και παραμένει σε νεκρικό θάλαμο του Α’ Νεκροταφείου Αθηνών, απόντος ιερέα. Ακαρπες απέβησαν οι προσπάθειες να μείνει η σορός του σε ναό της Αθήνας, καθώς, αν και ο Καζαντζάκης δεν είχε επίσημα αφοριστεί, υπήρχαν πιέσεις σχετικά με την κηδεία και την ταφή του. Υστερα από πολλές περιπέτειες και με πιέσεις παραγόντων και απλών κατοίκων της Κρήτης να «επιστρέψει» ο Καζαντζάκης στη γενέτειρά του, η σορός φθάνει στο Ηράκλειο με ναυλωμένο αεροσκάφος της Ολυμπιακής που διέθεσε ο Ωνάσης και τίθεται σε λαϊκό προσκύνημα στον ιερό ναό του Αγίου Μηνά. Η κηδεία μετατρέπεται σε πάνδημο γεγονός, χοροστατούντος του Κρήτης Ευγένιου, που έπραξε με ιδιωτική πρωτοβουλία, όπως του υπέδειξε το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Η συμμετοχή του κόσμου είναι τόσο συγκινητική που μόνο με την κηδεία του Βενιζέλου συγκρίνεται.

Οταν ετέθη θέμα ποιος θα συνόδευε τον νεκρό έως τον Μαρτινέγκο, που είχε επιλέξει το δημοτικό συμβούλιο Ηρακλείου ως τιμητικό τόπο ταφής, ανέλαβε αυθόρμητα την ευθύνη ο παπα-Σταύρος Καρπαθιωτάκης, ο οποίος στη συνέχεια πέρασε στρατιωτικό δικαστήριο και έλαβε δυσμενή μετάθεση ως στρατιωτικός ιερέας. Τον γενναίο αυτό ιερέα τίμησε το διοικητικό συμβούλιο του Μουσείου Νίκου Καζαντζάκη το 2015.

Η Παρασκευή Βασιλειάδη είναι υπ. δρ Νεοελληνικής Φιλολογίας ΕΚΠΑ, επιμελήτρια Συλλογών Μουσείου Καζαντζάκη