Εν αρχή ην η τυρόπιτα

Στο εμβληματικό μυθιστόρημα του Κώστα Μουρσελά «Βαμμένα κόκκινα μαλλιά» (κατά τη γνώμη μου, μαζί με την «Αρραβωνιαστικιά του Αχιλλέα» της Αλκης Ζέη και το «Κιβώτιο» του Αρη Αλεξάνδρου αποτελούν την τριάδα των καλύτερων μεταπολεμικών μυθιστορημάτων) υπάρχει ένας τριτεύων χαρακτήρας, ένας πρώην κομμουνιστής που ονειρεύεται το μέλλον και την ανάπτυξη. Και προσπαθεί να πείσει τον θείο του να ανοίξουν συνεταιρικά ένα τυροπιτάδικο. Είναι δε κάθετος και αδιαπραγμάτευτος ως προς την επιτυχία του σχεδίου του. «Το μέλλον της Ελλάδας είναι η τυρόπιτα» λέει.

Αν και ο τύπος αποδεικνύεται λαμόγιο διότι τρώει, τελικά, τα λεφτά του θείου του χωρίς να τον κάνει συνέταιρο, είχε δίκιο. Προς το τέλος της δεκαετίας του 1950 – εκεί τοποθετείται η συγκεκριμένη σκηνή – το τυροπιτάδικο ήταν το μπλου τσιπ της μικροεπιχειρηματικότητας. Οπως στα τέλη της δεκαετίας του 1960 ήταν η πιτσαρία. Και λίγο αργότερα, όταν αποφασίσαμε ότι μας ενοχλεί ο ήλιος, το τεντάδικο. Ε, μετά ήρθε το ΠΑΣΟΚ, πλουτίσαμε κάπως και το «μέλλον της Ελλάδας» (μικροεπιχειρηματικά μιλάμε πάντα) άρχισε να γίνεται πιο περίπλοκο. Κάτι με κατασκευές, τα έπιπλα κουζίνας είχαν επίσης μεγάλο σουξέ, τα βιντεοκλάμπ (με πολύ σύντομη ημερομηνία λήξης αυτά) και, βασικά, «δουλίτσες» με το Δημόσιο. Ε, μετά, που φτωχύναμε και αρχίσαμε να χρωστάμε περισσότερα απ’ όσα μπορούσαμε να πληρώσουμε, μπήκαν στο παιχνίδι και οι εισπρακτικές εταιρείες. Και το τοπίο άνοιξε για να συμπεριλάβει όχι πια «δουλίτσες» αλλά χοντρά ντιλ με το Δημόσιο (ή κάτω από τη μύτη του που είναι το ίδιο), διαμεσολαβήσεις, εξυπηρετήσεις με benefits και διάφορα άλλα που οι παλιοί απέδιδαν απαξιωτικά σε «τοκιστές και σουλατσαδόρους».

Ολη αυτήν τη διαδρομή, από τις τυρόπιτες έως τις εισπρακτικές, την υπηρέτησε ένας απόλυτα χαρακτηριστικός τύπος νεοέλληνα, που, μέσα στις δεκαετίες, μεταλλάσσεται, προσαρμόζεται, αλλάζει συμπεριφορές, διεύθυνση (και τετραγωνικά) κατοικίας, συνήθειες, κουστούμια, γραβάτες, μοκασίνια και κόψιμο μαλλιών, παρεμπιπτόντως ιδεολογία και κομματική προσκόλληση αλλά, στον πυρήνα του, παραμένει ίδιος. Τον βλέπουμε κατά καιρούς σε σίριαλ που αναφέρονται στο πρόσφατο παρελθόν και σε ταινίες του σύγχρονου ελληνικού κινηματογράφου, θα μπορούσε να είναι ήρωας του Περάκη, του Τσιώλη, του Οικονομίδη, του Γκορίτσα. Στην πιο πρόσφατη εκδοχή του θα μπορούσε να είναι ο Ανδρέας Πάτσης. Στην αμέσως προηγούμενη ο Μανόλο Πετσίτης.

Αυτός ο «τύπος Πάτση» δεν έχει κομματικό πρόθεμα. Το αλλάζει άλλωστε ανάλογα με το ποιο θα μπορούσε να του εξασφαλίσει την περίφημη «πρόσβαση» – στη συγκεκριμένη περίπτωση μαζί με την κουπ και το μήκος των μαλλιών. Αλλωστε, εδώ δεν μιλάμε για ιδεολογία αλλά για νοοτροπία που διατρέχει οριζόντια όλα, μα όλα, τα κόμματα. Και μπορεί να στενοχωρήσω φίλους, αλλά επί ΠΑΣΟΚ ολοκληρώθηκε σαν χαρακτήρας και «σμίλευσε» τα χαρακτηριστικά του. Ακόμη και τα εμφανισιακά.

Αυτός ο ανθρωπότυπος προέκυψε, κατά τη γνώμη μου, από το άτυπο «κοινωνικό συμβόλαιο» μεταξύ πολιτικών και πολιτών που ίσχυσε στην Ελλάδα τουλάχιστον από τη δεκαετία του 1980 και μετά. Οι πολιτικοί θα κάνουν ό,τι παγαποντιά θέλουν, οι πολίτες ό,τι παρανομία τους βολεύει, οι μεν θα κάνουν ότι δεν βλέπουν του δε και κανείς δεν θα ενοχλεί κανέναν. Το από ποια μεριά βρίσκεται κάποιος δεν κάνει διαφορά.

Πριν από 54 χρόνια

Ηταν μια μέρα σαν σήμερα πριν από 54 χρόνια. Πήγαινα στη δευτέρα Δημοτικού και, για κάποιον λόγο, δεν είχα πάει σχολείο. Από το μπαλκόνι του σπιτιού μας, γωνία Αλωπεκής και Μαρασλή, έβλεπα την πλαϊνή πόρτα του Ευαγγελισμού. Κάτι γινόταν εκείνες τις ημέρες εκεί, ήταν, λέγανε, στο νοσοκομείο ο Γεώργιος Παπανδρέου αλλά δεν πολυκαταλάβαινα γιατί ήταν σημαντικό αυτό. Εκείνη την ημέρα όμως είχε μαζευτεί κόσμος, τους έβλεπα ανάμεσα από τα κάγκελα του μπαλκονιού, κοντό παιδί γαρ δεν είχα ξεπεράσει το ύψος τους. Κι έτσι, ανάμεσα από τα κάγκελα, είδα να βγάζουν το φέρετρό του, τον κόσμο να φωνάζει, παρακολούθησα ασυνείδητα μια πράξη αντίστασης στη χούντα και άρχισα να συνειδητοποιώ τι σημαίνει ηγέτης.