Ψηφιακός μιθριδατισμός και η ψευδαίσθηση του ελέγχου

Τα μάτια σου μην τα πιστεύεις, μην πιστεύεις ούτε τα αυτιά σου, σκοτάδι βλέπεις, μπορεί να ‘ναι φως»

(Μπρεχτ Ρητά, 1949)

Παρά το γεγονός ότι η υπόθεση των τηλεφωνικών παρακολουθήσεων πολιτικών και δημοσιογράφων αγγίζει την καρδιά της δημοκρατίας μας, δεν φαίνεται να ενεργοποιεί τα αντανακλαστικά ενός μεγάλου μέρους της ελληνικής κοινωνίας όπως τουλάχιστον καταγράφεται στις σχετικές δημοσκοπήσεις. Οι όποιες αναιμικές αντιδράσεις ουσιαστικά επιβεβαιώνουν πανηγυρικά αυτό που έχει χαρακτηριστεί και ως παράδοξο της ψηφιακής ιδιωτικότητας: ενώ γνωρίζουμε το πόσο απροστάτευτα είναι τα προσωπικά μας δεδομένα στον ψηφιακό χώρο (ακόμα και με τη μορφή μεταδεδομένων), συνεχίζουμε να εκχωρούμε σε εταιρείες τηλεπικοινωνιών και ψηφιακές πλατφόρμες – έστω και ακούσια – καθημερινά τεράστιο όγκο πληροφοριών για τις μετακινήσεις και τις προτιμήσεις μας και δεν φαίνεται να εκπλησσόμαστε όταν αυτές γίνονται αντικείμενο εμπορικής ή πολιτικής εκμετάλλευσης.

Ενώ πλέον έχουμε εν πολλοίς αντιληφθεί ότι όταν ψάχνουμε στο Google, το Google είναι εκείνο που μας «ψάχνει» για να μας χρησιμοποιήσει ως παρόχους δεδομένων για τα αλγοριθμικά του μοντέλα, μια τέτοια συνταρακτική διαπίστωση δεν οδηγεί σε κάποιας μορφής εγρήγορση. Πολλοί αποδίδουν την έλλειψη κοινωνικής ευαισθητοποίησης στην τρέχουσα ενεργειακή κρίση και στα σοβαρά προβλήματα επιβίωσης που αντιμετωπίζουν μεγάλα τμήματα της ελληνικής κοινωνίας, ενώ άλλοι στη γενικότερη απάθεια που διακατέχει μεγάλο μέρος της κοινωνίας ειδικά σε ό,τι έχει σχέση με την πολιτική αλλά και τις καταχρηστικές εταιρικές πρακτικές.

Είναι αυτή η απάθεια απότοκος της βολονταριστικής πεποίθησης ότι οι φύλακες έχουν γνώση και ότι οι όποιες θεσμικές μεταρρυθμίσεις είναι ικανές από μόνες τους να θωρακίσουν τον πολίτη-χρήστη και να τον καταστήσουν ενεργό υποκείμενο των ψηφιακών εξελίξεων; Οφείλεται μήπως στην άγνοια για το πώς λειτουργούν τα σύγχρονα συστήματα ψηφιακής παρακολούθησης, στις εγγενείς αδυναμίες της κοινωνίας των πολιτών ή αποτελεί ίσως αντανάκλαση μιας μοιρολατρικής αποδοχής της δομικής αδυναμίας προστασίας των προσωπικών δεδομένων στον ψηφιακό κόσμο;

Μήπως η μεταφορά της πραγματικής μας ζωής στο ψηφιακό περιβάλλον μάς έχει αλλοτριώσει σε τέτοιο βαθμό που καμία ανησυχητική αποκάλυψη όπως οι πρόσφατες της Ομοσπονδιακής Επιτροπής Εμπορίου των ΗΠΑ (FTC) δεν προκαλεί πλέον καμία εντύπωση; Το συγκεκριμένο πόρισμα αποκαλύπτει τη γεωμετρική άνοδο της χρήσης εξελιγμένων σκοτεινών μοτίβων που έχουν σχεδιαστεί για να ξεγελούν και να παγιδεύουν τους χρήστες και περιλαμβάνουν συγκαλυμμένες διαφημίσεις, συνδρομές που είναι δύσκολο να ακυρωθούν και δυσνόητους όρους για τη συλλογή και επεξεργασία προσωπικών δεδομένων.

Οποιες και να είναι οι αιτίες αυτού του αλλόκοτου τεχνολογικού μιθριδατισμού, το ψηφιακό μας περιβάλλον έχει πάψει προ πολλού να λειτουργεί ως ένας ελευθεριακός χώρος όπου η πρόσβαση σε πληροφορίες είναι απρόσκοπτη και απουσιάζουν οι συγκεντρωτικές, μεγάλης κλίμακας δομές εξουσίας που φιλτράρουν και ελέγχουν τη ροή πληροφοριών. Η περίφημη διαφήμιση της Macintosh του 1984, που ισχυριζόταν ότι ακριβώς χάρη στον υπολογιστή «το 1984 δεν θα είναι σαν το 1984», φαντάζει πλέον ουτοπική καθώς ο πολίτης είναι υπερβολικά εκτεθειμένος στους κινδύνους του Διαδικτύου και σε πολλές περιπτώσεις παγιδεύεται και μετατρέπεται σε αντικείμενο διαρκούς επιτήρησης. Αυτοί οι κίνδυνοι θα γίνονται ολοένα και πιο πολυδιάστατοι καθώς η τεχνολογία συλλογής δεδομένων εξελίσσεται με ταχείς ρυθμούς (Διαδίκτυο των πραγμάτων, την ευφυή αυτοματοποίηση, δίκτυα διασυνδεσιμότητας 5/6Gg, κβαντική υπολογιστική, προηγμένη βαθιά μηχανική εκμάθηση), αυξάνοντας τον κίνδυνο να παρασυρθούμε προς μια κοινωνία γενικευμένης και αόρατης ψηφιακής παρακολούθησης.

Ο ελέφαντας στο δωμάτιο δεν είναι άλλος παρά η ίδια η ψηφιακή υπεροπλία όσων αναπτύσσουν τις συγκεκριμένες τεχνολογίες και κατ’ επέκταση όσων κρατών τη χρησιμοποιούν για πολιτικούς σκοπούς. Τι έχουμε να αντιπαραθέσουμε; Θα μπορούσαμε να αναπτύξουμε τεχνολογίες δημοσίου συμφέροντος και ανοιχτών δεδομένων και να μη βασιζόμαστε άκριτα στις τεχνολογικές υποδομές συγκεκριμένων πολυεθνικών εταιρειών ή μια τέτοια προοπτική φαντάζει ακόμα ουτοπική; Θα μπορούσε ο ψηφιακός συνταγματισμός με την έμφαση που δίνει στη δομική εξισορρόπηση δυνάμεων να προσφέρει ένα ολιστικό μοντέλο εποπτείας των τεχνολογικών μέσων που θα διασφαλίζει τις δημοκρατικές αξίες, αρχές και προσδοκίες μας;

Οι φιλελεύθερες δημοκρατίες παρέλειψαν στην αυγή της εποχής της πληροφορίας να καλύψουν το κενό διακυβέρνησης του Διαδικτύου. Το κενό αυτό καλύφθηκε πολύ σύντομα από καταχρηστικές και ολιγοπωλιακές πρακτικές ψηφιακής επιτήρησης που επιτείνονται καθημερινά είτε με τη συναίνεσή μας είτε χωρίς αυτή. Είμαστε διατεθειμένοι να επαναλάβουμε το ίδιο λάθος στο κατώφλι της τέταρτης βιομηχανικής επανάστασης;

O δρ Μιχάλης Kρητικός είναι ερευνητής του ΕΛΙΑΜΕΠ και επίκουρος καθηγητής σε θέματα Τεχνητής Νοημοσύνης και Ψηφιακής Μετάβασης στη Σχολή Διακυβέρνησης του Ελεύθερου Πανεπιστημίου των Βρυξελλών