Στοπ καρέ στην Ελλάδα της Κατοχής

Στις 27 Απριλίου 1941 τα πρώτα γερμανικά στρατεύματα εισέρχονται στην Αθήνα· η πρωτεύουσα έχει νεκρώσει. Κλεισμένοι στα σπίτια, με μανταλωμένα τα παραθυρόφυλλά τους, οι Αθηναίοι περιφρονούν τον κατακτητή παραδίδοντάς του μια έρημη πόλη. Τις επόμενες ημέρες, τους επόμενους μήνες, αξιωματικοί της Βέρμαχτ αρχίζουν να καταφτάνουν στην κατακτημένη Ελλάδα. Ανάμεσα στους χιλιάδες που ξεκινούσαν το ταξίδι με το τρένο για το νοτιότερο άκρο της Ευρώπης βρισκόταν κι ένας γερμανός αξιωματικός με τη σύζυγό του, με μια φωτογραφική κάμερα στις βαλίτσες τους.

Οκτώ δεκαετίες μετά, τα πλάνα που τράβηξαν με αυτή την κάμερα στην υποδουλωμένη Ελλάδα βλέπουν το φως της δημοσιότητας: ένα μοναδικό φωτογραφικό άλμπουμ με 219 άγνωστες φωτογραφίες της γερμανικής κατοχής στην Ελλάδα, ιδιωτικές λήψεις που ξεκίνησε να συγκεντρώνει το 1941 η σύζυγος του γερμανού αξιωματικού, θα δημοπρατηθούν σε λίγες ημέρες μέσω Διαδικτύου. Οι φωτογραφίες, οι οποίες συνοδεύονται από χειρόγραφες σημειώσεις στα γερμανικά, ακολουθούν την πορεία που ακολούθησε το ζευγάρι μέσα από τα Βαλκάνια για να φτάσει τελικά στην Ελλάδα στις αρχές Ιουνίου του 1941. Περισσότερες από 100 λήψεις απεικονίζουν διάφορες όψεις της Αθήνας, τους δρόμους της εποχής, την Ομόνοια με στρατιώτες της Βέρμαχτ να περπατούν ανάμεσα στους πολίτες και άλλα εμβληματικά σημεία κατά την περίοδο της Κατοχής, όπως τις γερμανικές εγκαταστάσεις της Kommandantur.

Στο άλμπουμ περιλαμβάνεται και μια ιστορική φωτογραφία, ένα πλάνο από το κονσέρτο που έδωσε στο Ηρώδειο ο κορυφαίος διευθυντής ορχήστρας Franz von Hoesslin στην κατοχική Αθήνα το 1942. Πρόκειται για την παράσταση «Ηλέκτρα» σε σύνθεση Γιόχαν Στράους υπό τη διεύθυνση του Hoesslin, ο οποίος υπήρξε μια αιρετική φιγούρα για τη ναζιστική Γερμανία: ήταν ο άνθρωπος που είχε εξοριστεί στις αρχές της δεκαετίας του ’30 επειδή αρνήθηκε να παίξει τον ύμνο του Εθνικοσοσιαλιστικού Κόμματος ως διευθυντής ορχήστρας στο Βροτσλάβ της Πολωνίας, ενώ αργότερα η εξορία του ανακλήθηκε έπειτα από προσωπική παρέμβαση της νύφης του Βάγκνερ. Ο Hoesslin βρέθηκε στο Ηρώδειο στα τέλη Ιουνίου και στις αρχές Ιουλίου του 1942 για τρεις παραστάσεις της «Ηλέκτρας», από όπου προέρχεται και η συγκεκριμένη φωτογραφία.

Ο Λευκός Πύργος με καμουφλάζ

Ιστορική είναι και μία από τις 36 φωτογραφίες της κατοχικής Θεσσαλονίκης: μια φωτογραφία από το λιμάνι της πόλης, στο βάθος της οποίας εικονίζεται ο Λευκός Πύργος «καμουφλαρισμένος» με πολύχρωμες ζωγραφιές. Το καμουφλάζ είχαν κάνει οι ίδιοι οι Γερμανοί, οι οποίοι είχαν αποτυπώσει περιμετρικά στους τοίχους του Πύργου χρωματιστά σπίτια και δέντρα, παρόμοια με αυτά της προκυμαίας, ώστε να μην αναγνωρίζεται εύκολα από τα αγγλικά βομβαρδιστικά. Στο άλμπουμ περιλαμβάνονται, επίσης, σπάνιες εικόνες από τον Πειραιά. Κατεστραμμένα κτίρια από τον βομβαρδισμό του Απριλίου του 1941, πειραιώτες δύτες, οι οποίοι ξεκουράζονται υπό το άγρυπνο βλέμμα των φρουρών, μετά από επιχείρηση για την ανέλκυση πλοίων που είχαν βυθιστεί εξαιτίας αεροπορικών επιθέσεων ή εκτόξευσης τορπίλης από υποβρύχια των Συμμάχων. Στα διπλανά καρέ, εργάτες ξεφορτώνουν ένα γερμανικό καμιόνι στο λιμάνι και δύο γερμανοί στρατιώτες πραγματοποιούν έλεγχο στον δρόμο σε έναν πολίτη.

Το εξώφυλλο του άλμπουμ προϊδεάζει το κοινό φέρνοντας στον νου μερικές από τις πιο σκοτεινές στιγμές της ανθρωπότητας: έχει δερμάτινο δέσιμο και ως τίτλο γράφει «Aus meiner Dienstzeit», δηλαδή «Από την υπηρεσία μου», ενώ πάνω του υπάρχει καρφιτσωμένο ένα μεταλλικό έμβλημα του 3ου Ράιχ – οι γύπες με τον αγκυλωτό σταυρό.

Μέσα από τα μάτια των κατακτητών

Η δημοπρασία θα πραγματοποιηθεί μέσω Διαδικτύου. Οπως επισημαίνουν οι γνωρίζοντες, τα τελευταία χρόνια το ενδιαφέρον των συλλεκτών για εκείνη την εποχή έχει μετατοπιστεί σε μεγάλο βαθμό σε ιδιωτικές, μη εμπορικές φωτογραφίες που τράβηξαν γερμανοί αξιωματικοί ως «ενθύμια» από την παρουσία τους στην κατοχική Ελλάδα. Οπως αυτές που περιλαμβάνονται στο συγκεκριμένο άλμπουμ. Ξεφυλλίζοντάς το, το κοινό παρακολουθεί ένα στοπ καρέ σε μία από τις πιο μαύρες περιόδους της ελληνικής ιστορίας, μέσα από τα μάτια των κατακτητών. Βρισκόμαστε στο 1941 και ενώ το Γ’ Ράιχ είχε αρχίσει ήδη να δημιουργεί τα πρώτα ναζιστικά στρατόπεδα θέτοντας τις βάσεις για την εξόντωση εκατομμυρίων ανθρώπων, η ζωή των γερμανών αξιωματικών και των οικογενειών τους στην κατοχική Ελλάδα μοιάζει βγαλμένη από παραμύθι: βόλτα στις ελληνικές αρχαιότητες, «εξωτικές» προσωπογραφίες και εικόνες καθημερινής ζωής από την «Ανατολή», ξεναγήσεις στην Ακρόπολη κάτω από τον λαμπερό ήλιο της Μεσογείου και βαρκάδες στον Θερμαϊκό ενώ οι γυναίκες των γερμανών αξιωματικών ποζάρουν χαρωπά στον φακό είναι μερικά από τα πλάνα που πέρασαν στην Ιστορία μέσα από το συγκεκριμένο άλμπουμ.

Ενδεικτική της εντύπωσης που προξενούσαν οι εικόνες της Ελλάδας τη δεκαετία του ’40 στους Γερμανούς είναι η σελίδα με τον τίτλο «Μετακίνηση με τραμ»: τρεις εικόνες από το Νέο Φάληρο δείχνουν τους επιβάτες να κρέμονται από πόρτες και παράθυρα σε υπερφορτωμένα τραμ και να κοιτούν με απορία τη φωτογράφο. Μοναδικές είναι και φωτογραφίες που παρουσιάζουν τα παζάρια στην Αθήνα και τον Πειραιά, ενώ σε μία από αυτές διακρίνεται ο Ναός των Αγίων Ασωμάτων στο Θησείο, στην παλιά του μορφή, με τις κλασικές κλειστές καμάρες, πριν την αποκατάσταση που υπέστη το 1960.

«Το φωτογραφικό οδοιπορικό ξεκινά από το ταξίδι με το τρένο στα Βαλκάνια – διέρχεται από τη Ρουμανία, τη Βουλγαρία, τη Σερβία, την Αλβανία, από όπου υπάρχουν επίσης φωτογραφίες – και φτάνει στη Θεσσαλονίκη στις 7 Ιουνίου 1941, από όπου σώζονται 36 πλάνα. Οι περισσότερες όμως φωτογραφίες του άλμπουμ, συνολικά 127, απεικονίζουν όψεις της Αθήνας και εικόνες από τον Πειραιά και το Φάληρο» λέει στα «ΝΕΑ» ο Σπύρος Τσιπίδης, ο οποίος επιμελήθηκε τη συλλογή. «Ολες οι φωτογραφίες, οι οποίες είναι σε πολύ κατάσταση, είναι τοποθετημένες επάνω σε χοντρά χαρτονάκια, ενώ στο άλμπουμ περιλαμβάνεται επίσης ένα βιβλιαράκι Constanta 11×6,5 εκ. με 10 φωτογραφίες της Κωνστάντζας διπλωμένες μέσα».

Το άλμπουμ αποτελείται από φωτογραφίες μικρών διαστάσεων – οι περισσότερες είναι 9×6 εκ., τόσο μικρές ώστε να χωρούν σε ένα πορτοφόλι ως μια μικρή ανάμνηση από την παρουσία των ιδιοκτητών τους στην ελληνική γη – έστω και ως στρατού Κατοχής.