Ηγουμενίτσα, σινέ Οασις, σινέ Θύαμις

Τη χαριστική βολή στα χωριά την έδωσε ο Εμφύλιος. Σαν τα νερά σε κατωφέρεια πλημμύρησε κόσμο η ισχνή πολίχνη που ήταν τότε η Ηγουμενίτσα.

Βουνίσιοι απ’ τη Μουργκάνα, Βλάχοι απ’ τον Γράμμο, Αρβανίτες απ’ τα γύρω Αρβανιτοχώρια, γύφτοι από τους Φιλιάτες. Ως και πολλοί Κερκυραίοι τη διάλεξαν για καινούργια πατρίδα.

Η πολίχνη που ταχύτατα έγινε πόλη ήταν ένας τόπος ασύλου.

Συνεκτικό ιστό σ’ αυτές τις ετερόκλητες ομάδες αποτέλεσε το εξαίσιο Ξενία που σχεδίασε ο Αρης Κωνσταντινίδης.

Σχεδόν ισάξιο στο κάλλος με τη γύρω-γύρω μαζεμένη φύση. Τον μικρό κολπίσκο, τα βουναλάκια και τις πρασινάδες.

Μην πούμε πως τα βλέμματα πρώτα πήγαιναν στο Ξενία.

Απλούστατα κτίσματα, στην ανθρώπινη κλίμακα με θερμά χρώματα – ωχροκίτρινο, κεραμιδί, γεράνιο.

Περιτριγυρισμένα με τις ροζασπροκόκκινες μοσχομυριστές πικροδάφνες.

Ηταν το Ξενία για τους κατοίκους ένα σιωπηλό, μα τόσο εύγλωττο, σχολείο υψηλής αισθητικής.

Σήμερα βέβαια – τι άλλο; – ρημάζει. Εν τούτοις παραμένει το μέρος με τα πιο όμορφα κτίσματα της πόλης.

Ο άλλος συνεκτικός ιστός ήταν τα δυο μεγάλα επιβατηγά πλοία, το Αππία και το Εγνατία, που ερχόντουσαν απ’ την Ιταλία.

Καφέ ανοιχτό το ένα, άσπρο με λίγο μπλε το άλλο. Τα δυο μεγάλα καράβια ήταν σαν δυο πλεούμενα Ξενία, και το Ξενία ένα καράβι που προσάραξε στην αμμουδιά. Μ’ αυτά τα τεράστια βαπόρια, που έκαναν τον μικρό κόλπο να μοιάζει παιγνίδι, η πόλη ταξίδευε νοερά σ’ όλες τις θάλασσες της γης, σ’ όλα τα λιμάνια του κόσμου.

Και να μην τα βλέπαμε, η μπουρού τους ηχούσε ευχάριστα καθώς την κατάπινε η φύση, η άγκυρα τους μας ξύπναγε τα χαράματα.

Κάποιος εξ αντανακλάσεως κοσμοπολιτισμός χρωμάτιζε την πόλη. Παιδάκια χαζεύαμε τους τουρίστες που έβγαιναν απ’ τα καράβια, με τα σακίδια τους για ν’ ανοιχτούν στην ενδοχώρα. Τι θέαμα ελευθερίας.

Συχνά δε έπεφταν στα χέρια μας αυτά τα γυαλιστερά πολυδιπλωμένα φυλλάδια, με τις εικόνες και τις πληροφορίες.

Αν οι γονείς μας βρήκαν άσυλο, εμείς ήδη ήμασταν αλλού, σ’ άλλους τόπους. Αν και μας συνείχε – μακράν πια απ’ τις φυλετικές διαφορές – η αγάπη για την πόλη.

Μεγάλωσε μαζί μας. Βρέφη εμείς, νεογέννητη αυτή, παιδιά εμείς, παιδάκι κι αυτή. Και τώρα στο γέρμα της ζωής μας, θάλλουσα πόλη πια.

Πολλά παιδιά σπούδασαν στην Ιταλία κι όχι μόνο επειδή ήταν κοντά, αλλά γιατί τη νιώθαμε οικεία. Πιο προσιτό ήταν τότε το Μπάρι και το Πρίντεζι απ’ την Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη.

Σπούδασαν – δεν σπούδασαν τα παιδιά αυτά, εκτός απ’ το ντύσιμο και τους τρόπους, έφεραν απ’ την Ιταλία και τους καφέδες της.

Ηδη απ’ το ’70 στην πόλη παρασκευάζονταν οι, εθνικοί πια, καφέδες εσπρέσο και καπουτσίνο. Ο φραπές πέρασε ξώφαλτσα.

Κατά έναν μυστήριο τρόπο η πόλη πάντα είχε μέτωπο προς τη Δύση. Δεν υπήρχε στους λογισμούς της η παλαιά, πίσω Ελλάδα. Ούτε το βαρίδι της αρχαίας αποσκευής, ούτε η Ανατολική θρησκευτικότητα – καινούργια, Δυτικά Βαλκάνια. Σαν να απαρνήθηκαν όλοι αυτοί οι επήλυδες ακόμα και τα χωριά τους. Διαμόρφωσαν δε μια κοινή γλώσσα γεμάτη παιγνιδισμό κι ελαφράδα. Το αρβανίτικο «α μο μανάρι» πλάι στο βουνίσιο «ω μωρέ καμάρι μου». Θα άκουγες το βλάχικο «τσι φάτσε» αλλά καμιά φορά και το ιταλικό «κόμε στάι».

Στα μάτια μου ξεχωριστή θέση είχαν οι Κονιτσιώτες μαστόροι που έχτισαν την πόλη. Βαρείς, ευγενείς άντρες, με κείνα τα σκούρα ρούχα τους και τις – σπάνιες – αμίλητες, δημόσιες εμφανίσεις τους. Αυτό το σινάφι διήγε σχεδόν μυστικό και, αν μπορεί να ειπωθεί, βέβαιο βίο – κτιστάδες. Ας μνημονεύσουμε αυτούς τους οικοδόμους που πια οι περισσότεροι έχουν πεθάνει.

Ο Καλίνης, ο Βαζούκης, ο Κιόχος, ο Μαυρομάτης, ο Μπασιούκας, τα αδέρφια Φλίντρη, ο Σγλόμπης.

Την τεράστια βέβαια ώθηση προς τη νέα ευρωπαϊκή εποχή έδωσαν στην πόλη οι δύο σινεμάδες της ο σινέ Οασις κι ο σινέ Θύαμις.

Βλέπαμε σχεδόν ταυτοχρόνως, τις ταινίες που έβλεπε κι η Μεσευρώπη.

Και τι δεν είδαμε. Πόσες και πόσες ζωές και ιστορίες δεν παρήλασαν στα μάτια μας.

Οι Φράγκο-Τσίτσιο, ο Αλμπάνο – όλη η πόλη τραγουδούσε τότε το Ιο ντι νότε – ο Τζέρυ Λιούις, ο Λουί ντε Φινές.

Θρύλος έχουν μείνει από τότε πολλές ταινίες όπως το «Ενας άντρας μια γυναίκα» του Κλωντ Λελούς. Ομόρφαιναν τις καλοκαιρινές νύχτες της και όχι μόνον κατά την προβολή αλλά και κατά τον ύπνο. Σιγομουρμουρίζαμε δε τη μουσική της για καιρό.

Μόλις αισθητά, αλλά σταθερά, ο σινεμάς επιδρούσε στο βλέμμα, στην κίνηση, στο ντύσιμο, στα ήθη.

Ιδίως στους εφήβους. Είναι άξιο απορίας πού βρίσκαμε εκείνα τα αρτίστικα σχεδόν ρούχα – πρώτη-πρώτη επίδραση της οθόνης.

Αυτοί οι έφηβοι έδιναν τον τόνο στην πόλη, την τραβούσαν στο ορμητικό διάβα τους.

Ιδίως τα κορίτσια, μου φαίνονταν πιο – λελογισμένα – τολμηρά. Πιο κοντά στη νέα εποχή. Σήμερα δε η υπεροχή τους είναι αμέσως φανερή. Ή μήπως ομιλεί η έλξη των φύλων; Δεν πιστεύω.

Το σχολείο ήταν τροχοπέδη σ’ αυτή την ουσιαστική κινηματογραφική καλλιέργεια.

Δεν επιτρεπόνταν ο σινεμάς στους μαθητές παρά μόνον στη μαθητική προβολή του Σαββάτου. «Επιτρέπεται εις μαθητάς» δέσποζε η επιγραφή στα ταμπλό με τις φωτογραφίες της ταινίας. Οι σινεμάδες έπαιζαν δυο και τρεις ταινίες λόγω του ανταγωνισμού. Βγαίναμε απ’ τις αίθουσες λίγο πριν την απαγόρευση της κυκλοφορίας στις οκτώ. Αλλού γι’ αλλού. Η αίσθησίς μας ήταν πως λείπαμε απ’ την πόλη μήνες, τόσο καταβυθιζόμασταν.

Αλλά οι μυστικοί μεταδότες του πιο υψηλού γούστου ήταν οι ωραίοι παράνομοι μαθητές της πέμπτης και της έκτης.

Τα παιδιά αυτά πήγαιναν κρυφά – κάποτε μεταμφιεσμένα – στις ακατάλληλες ταινίες.

Μερικοί καθηγητές έκαναν εφόδους στο διάλειμμα ή μέσα στο σκοτάδι της αίθουσας.

Αλλά αυτοί οι ριψοκίνδυνοι μαθητές συνέχιζαν τον δρόμο τους. Ούτως ή άλλως για κείνο το χαζό, κακό και βάναυσο σχολείο αδιαφορούσαν.

Δυστυχώς δεν υπήρξα τότε παραβάτης. Βγάζω τώρα το άχτι μου με κάνα διήγημα. Αλλά τι το θες, άμα δεν παίξεις μικρός θα παίξεις μεγάλος, όπως λένε στην Ηγουμενίτσα.

Λίγο πριν τη δύση του βίου τους σήμερα αυτά τα παιδιά παραμένουν σ’ εκείνη τη γλυκιά αιχμαλωσία του κινηματογράφου. Μπορεί να μην πήγαν πουθενά, να μη σπούδασαν, μπορεί να ξόδεψαν τα χρόνια τους στα καφενεία, αλλά το θάμβος απ’ τα μάτια τους δεν έφυγε ποτέ.

Ενας τους δε, το πιο ομορφόπαιδο, ο Γκόρντον, τότε πήγαινε συνεχώς σινεμά, σχεδόν φανερά. Τον είχαν μουρλάνει στις αποβολές εκείνοι οι ψευτοδάσκαλοι.

Ο Γκόρντον γυρίζει στα καφενεία κι όταν επισημαίνει κανέναν από εκείνες τις μαθητικές παρέες φωνάζει απ’ την είσοδο. Να πεθάνει το κτήνος.

Ο ερωτηθείς χωρίς να σηκώσει το κεφάλι του απ’ τα χαρτιά απαντάει.

Του Κλωντ Σαμπρόλ με τον Ζαν Γιαν.

Ο ταξιδιώτης της βροχής.

Τσαρλς Μπρόνσον, του Ρενέ Κλεμάν.

Ο πρωτάρης. Ντάστιν Χόφμαν, Κάθριν Ροζ του Μάικ Νίκολς.

Ο κάουμποϋ του μεσονυχτίου.

Τζον Βόιτ, Ντάστιν Χόφμαν του Σλέσιντζερ.

Πού να ‘ξεραν όλοι αυτοί οι άριστοι – για μένα – μαθητές που πια οδεύουν στην νύχτα της ζωής τους, πόσο επέδρασαν στην αλλαγή εκείνης της πολίχνης, πόσο την έκαναν πόλη.

Ο Σωτήρης Δημητρίου είναι συγγραφέας